TURLI NUTQIY VAZIYATLARDA TIL HODISALARIDAN O‘RINLI FOYDALANISH

Аннотация

This article provided information on the circumstances of the appropriate use of language phenomena in various speech situations,on speech situations and their importance in the educational system, as well as on what situations to use language phenomena in the educational system. Kalit so‘zlar: Nutq, til, nutqiy vaziyat, til hodisalari. Ключевые слова: Речь, язык, речевая ситуация, языковые явления. Keywords: Speech, Language, Speech situation, language phenomena. https://scientific-jl.org/obr 7 3 Выпуск журнала №-70 Часть–7_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Nutq – inson tomonidan ijtimoiy-tarixiy tajribani oʻzlashtirish, avlodlarga uzatish yoki aloqa oʻrnatish, oʻz shaxsiy harakatlarini rejalashtirish va amalga oshirish maqsadida tildan foydalanish jarayoni. Nutq - axborot, xabar, maʼlumot va yangi bilim berish, aqliy topshiriqlarni yechish faoliyatidan iborat. Nutq tahlili o‘rganuvchilarga tilning turli shakllarini — suhbat, yozma matn, akademik muloqot va kundalik so‘zlashuvni o‘rganishda yordam beradi. Shuningdek, tilni o‘rganish jarayonida nutq analizining qo‘llanilishi kommunikativ kompetensiyani rivojlantiradi, bu esa o‘rganuvchining turli vaziyatlarda tilni samarali qo‘llash qobiliyatini oshiradi. Shu sababli, nutqning o‘rganilishi o‘zaro muloqot va tilni to‘liq o‘zlashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Ravon nutqning jozibadorligi inson hayotining har bir bosqichida o‘ziga xos ahamiyatga ega. Chunki til- insonlar bilan axborot almashinish vositasi, ijtimoiylashuv omili bo‘lib xizmat qiladi. Nutq jarayonlaridagi kamchiliklar bola hayotining har bir jabhasida, o‘qishning keyingi bosqichida, tengdoshlar bilan muloqot jarayonida, aqliy savodxonlik kabi hayotiy vaziyatlarga to‘la-to‘kis moslasha olishda qiyinchiliklarga duch keladi. Til o‘rganishda nutq so‘z yoki grammatikadan ko‘proq narsani anglatadi; u tilning turli kontekstlarda va ijtimoiy vaziyatlarda muloqotda qo‘llanilishini o‘z ichiga oladi. Nutq deganda ma’noni yetkazish, fikrni ifodalash va suhbatga kirishish uchun alohida jumlalardan tashqariga chiqadigan, og‘zaki yoki yozma tilning tuzilgan ketma- ketliklari tushuniladi. Til o‘rganishda nutqning ahamiyatini tushunish nafaqat grammatik aniqlikni, balki kommunikativ kompetentsiyani ham rivojlantirish uchun juda muhimdir. Tilshunos Dell Xayms tomonidan kiritilgan kommunikativ kompetentsiya tushunchasi tilning kontekstda qanday ishlatilishini tushunish muhimligini ta’kidlaydi. Kommunikativ kompetentsiya grammatika va lug‘atni bilishdan tashqariga chiqadi; u https://scientific-jl.org/obr 7 4 Выпуск журнала №-70 Часть–7_ июня –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 turli xil ijtimoiy munosabatlarda tildan samarali va o‘rinli foydalanish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Bu yerda nutq o‘ynaydi.1 Nutq o‘quvchilarga suhbatni qanday boshlash va tugatish, g‘oyalarni izchil tashkil etish, tilni turli auditoriya va maqsadlarga moslashtirish kabi o‘zaro munosabatlar qoidalarini tushunishga yordam beradi. Nutq, shuningdek, muloqotga ta’sir qiluvchi madaniy nuanslar va ijtimoiy normalarni o‘z ichiga oladi.2 Shuningdek, har bir shaxs turli nutqiy vaziyatlarda til hodisalaridan foydalanganda o‘rinli foydalanishi zarur. Chunki nutqiy vaziyatlarda til hodisalaridan noto‘g‘ri foydalanish nutqda g‘alizlik, tushunmovchiliklar ham kelib chiqishi mumkin. O‘tgan asrning ikkinchi yarmida Oksford maktabining yirik vakillari Dj.Ostin, Dj. Serl, G.P. Grays va ularning izdoshlari inson tili harakatlarini tabiiy sharoitlarda o‘rganishga e’tibor qaratdilar. Bu olimlarning fikricha, tabiiy tilning asosiy maqsadi kishilar o‘rtasida muloqotni ta’minlashdan iborat. Shunday qilib, lingvistik tadqiqotlar markaziga inson o‘zining aloqa jarayonida ko‘zlagan maqsadi, muloqotning samarali yakun topishini ta’minlovchi kommunikativ vaziyat sharoiti kabilar bilan kirib keldi. Oksford maktabi qarashlari mohiyatida mavjud olam, avvalo, kommunikativ vaziyatni hosil qiluvchi va so‘zlovchining maqsadi va vazifalarini belgilovchi omil sifatida turadi. Tilshunoslikda o‘tgan asrda yetakchilik qilgan struktural paradigma asta- sekinlik bilan o‘z o‘rnini asosiy tadqiqot obyekti nutq va uning insonga munosabatini o‘rganish bo‘lgan antroposentrik, etnosentrik va kommunikativ qarashlarga bo‘shatib berdi. Xullas, ushbu asosni hozirgi tilshunoslikda talqin etilayotgan lison (til) va nutqning o‘zaro munosabati, til va nutq dialektikasi tashkil qiladi. Tildagi ijtimoiylik (sotsiallik) va shaxsiylik, alohidalik (individuallik) orasidagi antinomiya. Til individga, shaxsga tegishli bo‘lgani holda, ayni vaqtda, o‘zida ijtimoiy (sotsial) jarayonlarni, faktorlarni aks ettiradi, ma’lum bir jamiyat uchun umumiydir. Til muayyan sistema 1 Karimov, S. (2020). Til o‘rganishda kommunikativ yondashuv. Journal of Language and Education, 8(3), 45-56. 2 Abdullaeva, M. (2021). Nutq va til o‘rganish: Teoretik asoslar. Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi https://scientific-jl.org/obr 7 5 Выпуск журнала №