INTERMODAL TASHISHLARNI TASHKIL ETISHNING SAMADORLIGINI TEXNIK-IQTISODIY BAHOLASH

Аннотация

Ushbu maqolada intermodal tashishlar tizimida konteyner oqimlarini samarali boshqarish va optimallashtirish bo‘yicha model ishlab chiqishga e’tibor qaratilgan. Konteynerlar harakatini muvofiqlashtirish, transport turlari o‘rtasida yuk almashinuvi jarayonlarini soddalashtirish hamda logistika zanjirining har bir bo‘g‘inida resurslardan oqilona foydalanish orqali umumiy tashish xarajatlarini kamaytirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Maqolada matematik modellashtirish va optimallashtirish usullaridan foydalangan holda konteyner oqimlarini boshqarish modeli ishlab chiqilgan bo‘lib, u yuklarni eng qisqa vaqt va eng kam xarajat bilan yetkazib berishni ta'minlashga qaratilgan. Model transport yo‘nalishlari va operatsion shartlar asosida testdan o‘tkazilgan. Tadqiqot natijalari intermodal tashishlarda konteyner oqimlarini samarali boshqarish orqali logistika tizimining barqarorligi va iqtisodiy samaradorligini oshirish mumkinligini ko‘rsatadi Kirish. Konteyner oqimlarini optimallashtirish va konteyner platformalarini qaytarish masalasi bir necha bosqichda hal qilinadi. Birinchi bosqichda optimallashtirish muammosi quyidagicha hal qilinadi: yuk jo‘natuvchi konteyner- platformalarini qaytarishini hisobga olmasdan qabul qiluvchilarga yetkaziladi: https://scientific-jl.org/obr 5 7 Выпуск журнала №-70 Часть–9_ июня –2025 R 1 = n i= 1 m j= 1 c ij  n ij → m i n , (1) n i= 1 x ij = a i m , (i=1,2,…n) x =b ij j j=1 x ij  0 , (j=1,2,…m) (2) n – intermodal transport birligi: ij 1-jadval i-jo‘natuvchidan j-qabul qiluvchilarga yuklarni jo‘natish ma’lumotlari ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Jo‘natish Intermoda Qabul qiluvchi punkt punktlari l transport (mavjud birligi B B B ... B 1 2 3 m yuklar) soni A (a ) 1 1 https://scientific-jl.org/obr 5 8 Выпуск журнала №-70 Часть–9_ июня –2025 n 1 1 = x V *1 1 z c c c c 11 12 13 1m ... n n n n 11 12 13 1m x* c 21 c 22 c 23 c 1m A (a ) n = 21 ... 2 1 21 V n n n n z 21 22 23 2m ... ... ... ... ... ... ... A (a ) n n n ij = x V *ij z c c c c n1 n2 n3 nm ... n n n n n1 n2 n3 nm Tashishg b b b ... B 1 2 3 m a talab bu yerda c – intermodal tashishlar tizimidagi logistik xarajatlar; ij a – tarmoqdagi umumiy tashish hajmi; i b – tarmoqdagi tashish talabi; j x* – intermodal tashishlarda i-jo‘natuvchidan j-iste’molchigacha ij jo‘natmani optimal yetkazib berish. A A A A 1 2 3 n ( ( ( ( a a a a 1 2 3 n ) ) ) ) c , ij n ij B B B B 1 2 3 m ( b ( b ( b ( b ) 1 ) 2 ) 3 m ) 1-rasm. Yuk jo‘natuvchi va qabul qiluvchi punktlar orasidagi aloqadorlik ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Konteyner platformasining sig‘imini V bilan belgilaymiz. Bunda intermodal tashishlarda yuklarni yetkazib berish uchun zarur bo‘lgan intermodal transport birligi soni n quyidagi formula bilan ifodalanadi: ij https://scientific-jl.org/obr 5 9 Выпуск журнала №-70 Часть–9_ июня –2025 n ij = x V *ij z , (3) shartli cheklanishlari: V z G z bu yerda Z – intermodal transport birliklarining turi, ushbu tadqiqotda ko‘p foydalaniladigan Z=(20 fut; 40 fut) qabul qilingan; G – konteyner-platformaning yuk ko‘tarish qobiliyati, t. j-qabul qiluvchining qabul qilgan konteyner-platformalar soni n j = m j= 1 n ij , bu bilan i-yuk jo‘natuvchidan jo‘natilgan konteyner-platformalar soni n i = n i= 1 n ij orqali aniqlanadi. Bo‘sh holatdani intermodal transport birligini optimal qaytarish transport masalasi yechish bilan hal qilinadi. R 2 = n j= 1 m i= 1 c ''ji y ji → m i n , (4) shartlari: n y =n , ji j i=1 m j= 1 y ji = n i , y 0, (5) ji bu yerda c ''ji – i-jo‘natuvchidan j-qabul qiluvchiga intermodal transport birligini qaytarish narxi; y – i-jo‘natuvchidan j-qabul qiluvchiga jo‘natilgan konteyner- ji platformalar soni, dona. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, intermodal tashishlar tizimida konteyner oqimlarini optimallashtirish transport-logistika operatsiyalarining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Ishlab chiqilgan model asosida konteynerlarni turli transport turlari o‘rtasida muvofiqlashtirilgan holda taqsimlash orqali tashish vaqti qisqaradi, xarajatlar kamayadi va terminal infratuzilmasining yuklama darajasi balanslanadi. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Model real amaliyot sharoitlarida testdan o‘tkazilib, uning amaliy qo‘llash imkoniyatlari yuqori ekani tasdiqlandi. Bundan tashqari, model ekologik barqarorlikka ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, yoqilg‘i sarfi va chiqindilarni kamaytirish imkonini beradi. Xulosa qilib aytganda, intermodal konteyner oqimlarini boshqarishning matematik modelini ishlab chiqish va joriy etish logistika tizimining raqobatbardoshligini oshirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. “Tемир йўл транспортида юкларни етказиб бериш жараёнидаги вагонлардан самарали фойдаланишни таҳлил қилиш”/ Бобоев Д.Ш., Шихназаров Ж.А.// Academic Research in Educational Sciences. 210-216 бет. 2021 йил май. 2. Шихнажаров Ж.А., Бобоев Д.Ш., Деҳқонов М.М. Юкларни маҳкамлашда кўп марталик фойдаланиладиган занжирли