YEVROPA ITTIFOQI DOIRASIDA MULKIY HUQUQLARNI JAMOAVIY BOSHQARISHNING HUQUQIY ASOSLARI VA O‘ZBEKISTON UCHUN TAHLILIY TAVSIYALAR

Аннотация

Ushbu maqolada Yevropa Ittifoqi (YI) miqyosida mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni jamoaviy boshqarishning huquqiy asoslari, asosiy direktivalar va ularning ahamiyati tahlil qilinadi. Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarining faoliyati, ularga qo‘yiladigan talablar, shaffoflik, hisobdorlik va huquq egalarining manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish sohasidagi mavjud muammolar tahlil qilinib, YI tajribasidan kelib chiqqan holda milliy qonunchilikni va amaliyotni takomillashtirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: mulkiy huquqlar, mualliflik huquqi, turdosh huquqlar, jamoaviy boshqaruv, Yevropa Ittifoqi, Direktiva 2014/26/EU, jamoaviy boshqaruv tashkilotlari, shaffoflik, hisobdorlik, O‘zbekiston Respublikasida jamoaviy boshqaruv tashkilotlari. Kirish Globallashuv va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi mulkiy huquqlar, xususan, mualliflik huquqi va turdosh huquqlar obyektlaridan foydalanish ko‘lamini keskin oshirdi. Bunday sharoitda har bir huquq egasining o‘z huquqlarini individual tarzda samarali boshqarishi va himoya qilishi qiyinlashadi. Shu bois, mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda boshqarish mexanizmlari tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Yevropa Ittifoqi bu sohada ilg‘or tajribaga ega bo‘lib, uning huquqiy bazasi ko‘plab mamlakatlar, jumladan, O‘zbekiston uchun ham qimmatli namuna bo‘la oladi. Ushbu maqolaning maqsadi YI doirasida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishning huquqiy tartibga solinishini tahlil qilish, asosiy tamoyillarini ochib berish va O‘zbekiston Respublikasida ushbu sohani rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat. Asosiy qism Yevropa Ittifoqida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishning zarurati va umumiy tamoyillari Yevropa Ittifoqida ijodiy industriyalar iqtisodiyotning muhim segmentini tashkil etadi va bu sohani huquqiy tartibga solishga alohida e’tibor qaratiladi. Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar obyektlaridan (musiqa, adabiyot, audiovizual asarlar va h.k.) keng miqyosda foydalanilishi, ayniqsa raqamli muhitda, huquq egalarining o‘z huquqlarini yakka tartibda boshqarishini deyarli imkonsiz qilib qo‘yadi. Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari aynan shu muammoni hal qilish uchun vositachi sifatida maydonga chiqadi. Ular huquq egalari nomidan litsenziyalar berish, mualliflik haqlarini (royalti) yig‘ish va taqsimlash bilan shug‘ullanadi. YI qonunchiligida jamoaviy boshqaruvning asosiy tamoyillari sifatida quyidagilar e’tirof etiladi: • Shaffoflik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z faoliyati, moliyaviy holati, yig‘ilgan haqlar va ularning taqsimlanishi to‘g‘risida huquq egalariga va jamoatchilikka muntazam axborot berib borishi lozim. 231 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 • Hisobdorlik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari o‘z a’zolari (huquq egalari) oldida hisobdor bo‘lishi va ularning manfaatlarini ko‘zlab harakat qilishi shart. • Diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik: Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari huquq egalariga nisbatan ularning fuqaroligi, yashash joyi yoki boshqa asoslarga ko‘ra kamsitishlarga yo‘l qo‘ymasligi kerak. • Huquq egalarining boshqaruvdagi ishtiroki: Huquq egalariga Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarini boshqarishda, jumladan, muhim qarorlar qabul qilishda ishtirok etish imkoniyati ta’minlanishi lozim. • Samarali va o‘z vaqtida haq to‘lash: Yig‘ilgan mualliflik haqlari imkon qadar tez va adolatli tarzda huquq egalariga taqsimlanishi kerak. Yevropa Ittifoqining mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish sohasidagi asosiy normativ-huquqiy hujjatlari YI doirasida mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarishni tartibga soluvchi eng muhim hujjat – bu "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlarni jamoaviy boshqarish hamda musiqa asarlaridan onlayn foydalanish uchun ko‘p hududli litsenziyalash to‘g‘risida"gi Yevropa Parlamenti va Kengashining 2014/26/EU sonli Direktivasidir (CRM Directive). Ushbu Direktiva YIga a’zo davlatlar uchun majburiy bo‘lib, ularning milliy qonunchiligiga implementatsiya qilinishi kerak. Direktiva 2014/26/EU ning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: ✓ Jamoaviy boshqaruv tashkilotlari faoliyatining standartlarini yaxshilash, ularning shaffofligi, hisobdorligi va boshqaruvini kuchaytirish. ✓ Huquq egalarining o‘z huquqlarini nazorat qilish imkoniyatlarini kengaytirish va Jamoaviy boshqaruv tashkilotlarini tanlash erkinligini ta’minlash. ✓ Musiqa asarlarini onlayn platformalarda YI ichki bozorida ko‘p hududli litsenziyalashni soddalashtirish. Ushbu Direktiva Jamoaviy boshqaruv tashkilotlariga quyidagi majburiyatlarni yuklaydi: ➢ Huquq egalariga o‘z huquqlarini boshqarishni Jamoaviy boshqaruv tashkilotiga topshirish yoki qaytarib olish huquqini berish. ➢ Yillik shaffoflik hisobotini e’lon qilish, unda moliyaviy ma’lumotlar, yig‘ilgan haqlar, ushlab qolingan komissiyalar va taqsimlangan summalar aks ettirilishi lozim. ➢ Huquq egalarining umumiy yig‘ilishini muntazam o‘tkazish va ularga Jamoaviy boshqaruv tashk