LEKSIK BIRLIKLARNING IDEOGRAFIK TALQINI

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek tilidagi leksik birliklarning ideografik talqinini o‘rganib, so‘zlarning bevosita referentlaridan tashqari, qanday qilib tizimli tushunchaviy ma’nolarni ifoda etishini tahlil qiladi. Muhokama zamonaviy o‘zbek va xalqaro adabiyotlarga tayanib, leksikografiya, kognitiv semantika va kompyuter tilini qayta ishlash sohasidagi so‘nggi lingvistik tadqiqotlarga asoslanadi. Asosiy e’tibor semantik maydonlarga, madaniy o‘ziga xoslikka hamda leksemalarning ham ona tili, ham qiyosiy tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘zgaruvchan talqinlariga qaratiladi. Shuningdek, maqolada ideografik tahlilning tarjima, lug‘atshunoslik va til o‘rganish uchun ahamiyati ko‘rib chiqiladi, bunda o‘zbek tilshunoslik maydonida texnologik integratsiyaga alohida e’tibor beriladi. Kalit so’zlar: O‘zbek tili, ideografik talqin, leksik ma’noshunoslik, semantik sohalar, lug‘atshunoslik, kognitiv tilshunoslik Leksik birliklarning ideografik talqini semantik tadqiqotlarda muhim yondashuv hisoblanib, so‘zlarning alohida predmet yoki harakatlarnigina emas, balki g‘oyalar va tushunchaviy toifalarga qanday bog‘lanishini o‘rganadi. O‘zbek tili doirasida ideografik tahlil leksemalarning nafaqat semantik, balki madaniy va kognitiv jihatdan qanday amal qilishini tushunishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Bu usul alifbo tartibidagi yoki sof ma’lumotnoma lug‘atlaridan farqli o‘laroq, lug‘at tarkibini tushunchaviy sohalar va aqliy tasavvurlar asosida tizimlashtiradi. So‘nggi ilmiy tadqiqotlarda o‘zbek tilidagi ideografik leksikografiya turli jihatlardan o‘rganilmoqda. Sadikova (2024a) ideografik lug‘atlarda semantik maydonni tizimlashtirish zarurligini ta’kidlab, bunday guruhlash o‘zbek tilidagi tushunchalarning o‘zaro aloqadorligini chuqurroq anglash imkonini berishini asoslab beradi. Uning keyingi maqolasida (Sadikova, 2024b) esa ideografik lug‘atlar tuzishning amaliy uslublari, xususan, korpus tahlili, leksik guruhlash va madaniy tasniflash masalalari batafsil yoritilgan. Semantik maydonlarni o‘rganish alohida ahamiyatga ega. Axmedova (2023) semantik maydonlarni tematik yoki funksional jihatdan bog‘liq so‘zlarning tushunchaviy guruhlari sifatida ta’riflaydi. Misol uchun, o‘zbek tilidagi "oila" maydoni nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarindoshlik atamalarini, balki qaynona va kelin kabi madaniy xususiyatlarga ega kengaytmalarni ham o‘z 121 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference ichiga oladi. Bu atamalar tildagi jamiyat qadriyatlari va gender rollarini aks ettiradi. Bundan tashqari, kognitiv-semantik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilidagi leksik birliklar ma’nosi ko‘pincha vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi yoki qo‘shimcha metaforik ma’nolar kasb etadi. Baxtiyorov (2021) kognitiv tilshunoslik orqali semantik o‘zgarishni o‘rganib, metafora, metonimiya va ko‘p ma’nolilik ideografik rivojlanishga qanday hissa qo‘shishini ta’kidlaydi. Masalan, dastlab jismoniy tushunchalar bilan bog‘liq bo‘lgan "ko‘ngil" kabi so‘zlar tez-tez hissiy yoki axloqiy holatlarni ifodalash uchun ishlatiladi, shu tariqa ularning g‘oyaviy qiymati boyib boradi. Shevalar xilma-xilligi ideografik talqinni yanada chuqurlashtiradi. Eshboyeva (2023) ba’zi mahalliy iboralarning an’anaviy ma’nolarni saqlab qolishi yoki adabiy o‘zbek tiliga va boshqa tillarga oson tarjima qilinmaydigan o‘ziga xos ma’nolarni ifodalashini ta’kidlaydi. Bunday lug‘aviy rang-baranglik keng qamrovli ideografik tahlil uchun zarur bo‘lgan tarixiy va ijtimoiy-madaniy nozikliklarni aks ettiradi. Raqamli davrda kompyuter tilshunosligi ideografik ma’noni o‘rganish vositalarini kengaytirdi. O‘zbek tili uchun yaratilgan SimRelUz semantik baholash ma’lumotlar to‘plami so‘z juftliklarining o‘xshashlik va bog‘liqlik darajalarini ko‘rsatib beradi. Bu esa sun’iy intellekt modellariga ideografik munosabatlarni aniqroq baholash imkonini beradi (Salaev, Kuriyozov va Gómez- Rodríguez, 2022). Shuningdek, UzbekStemmer va UzMorphAnalyser murakkab so‘z shakllarini morfologik jihatdan tahlil qilishni osonlashtiradi. Bu esa ideografik guruhlarda asosiy ma’noni aniqlash uchun juda muhimdir (Sharipov va Yuldashov, 2022; Salaev, 2024). Tarjimashunoslik va ikki tilli lug‘atshunoslik ham ideografik talqindan foyda ko‘radi. Asosiy qiyinchilik nafaqat semantik muqobillarni topishda, balki turli tillar orasida tushunchaviy muvofiqlikni saqlashda ham namoyon bo‘ladi. O‘zbek-ingliz tezaurus loyihasi (UzWordNet) semantik maydonlarni moslashtirish orqali ushbu muvofiqliklarni aks ettirishga intiladi. Bu esa tarjimonlar va tabiiy til ishlov berish dasturlariga ikki til o‘rtasidagi tushunchaviy farqlarni bartaraf etishda yordam beradi. Ideografik talqinning oqibatlari ko‘p qirrali: • Leksikografiya, ayniqsa ta’lim sohasida, yanada tushunarli va mazmunli lug‘atlar yaratish orqali foyda keltiradi. So‘zlarni alifbo tartibida joylashtirish o‘rniga, ideografik tashkil etish usuli atamalarni tushunchalar bo‘yicha guruhlaydi, bu esa ularni eslab qolish va tushunishni osonlashtiradi. 122 SCIENCE AND IN