UMUMIY PEDAGOGIKA TIZIMIDAGI TATQIQOTLARNI PEDAGOGIK ETIKASI XUSUSIDA

Аннотация

Ushbu maqolada umumiy pedagogika tizimidagi ilmiy- tadqiqot faoliyatining pedagogik etikasi bilan bog‘liq jihatlari tahlil qilinadi. Pedagogik etikaga amal qilish – bu tadqiqotchining ilmiy izlanish jarayonida axloqiy mezonlarga, odob qoidalariga va kasbiy mas’uliyatga sodiqligini anglatadi. Tadqiqotda ilmiy halollik, manbalarni to‘g‘ri keltirish, plagiatdan tiyilish, inson shaxsiga hurmat, subyektlar huquqini e’tirof etish kabi etik me’yorlar pedagogik tadqiqotlarning ajralmas tarkibiy qismlari sifatida yoritilgan. Shuningdek, tadqiqot subyektlari (o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ota- onalar) bilan ishlashda axloqiy-me’yoriy munosabatlarga rioya qilish, tadqiqot metodikasining shaffofligi va natijalarining ijtimoiy mas’uliyat bilan e’lon qilinishi muhimligi asoslangan. Kalit so‘zlar: umumiy pedagogika, pedagogik etika, ilmiy halollik, axloqiy me’yorlar, tadqiqot subyekti, metodologik madaniyat, kasbiy mas’uliyat. Tadqiqot faoliyatining har bir bosqichida etika muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Ular tadqiqot loyihasining tabiatidan kelib chiqishi mumkin, masalan, tadqiqot konteksti; ma'lumotlarni yig‘ish usullari (yashirin kuzatish); ishtirokchilarning tabiati; to‘plangan ma'lumotlar turi (juda shaxsiy va maxfiy ma'lumotlar); o‘rganish davomida olingan ma'lumotlardan qanday foydalaniladi. Har bir tadqiqot loyihasi noyobdir va tadqiqotchilarning xatti-harakati qat'iy yagona etikaviy tizimga bo‘ysunishi mumkin emas va bo‘lmasligi kerak. Muayyan axloqiy muammoni hal qilish haqida gap ketganda, har bir vaziyat ko‘pincha bir qator imkoniyatlarni taklif qiladi. Tadqiqot maqsadlari, mazmuni, usullari, hisobotlari va natijalari etika tamoyillar va amaliyotlarga qanchalik mos kelishini hisobga olish kerak.Masalan, etikaning deontologik nuqtai nazari odamlarga vosita sifatida emas, balki maqsad sifatida qaralishini nazarda tutadi. Bundan farqli o‘laroq, axloqqa oqibatlilik nuqtai nazari harakatlar natijalari bilan bog‘liq, masalan, axloqiy xatti-harakatlar eng ko‘p odamlarga eng katta yaxshilik keltiradigan utilitar qarashdir. Uchinchi nuqtai nazar - fazilatli axloqning asosi bo‘lib, unga ko‘ra, inson yaxshilikka intiladi, chunki u yaxshi va to‘g‘ri. Axloqiy qarorlar axloqiy tamoyillarga asoslanadi, ammo turli axloqiy tamoyillar bir-biriga zid kelishi mumkin[2;144]. 75 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conference Pedagogik etika - pedagogik faoliyatning axloqiy mohiyatini va pedagogik faoliyat bilan belgilanadigan munosabatlarni ta'minlovchi o‘qituvchilarning xulq-atvor normalari va qoidalari yig‘indisidir; Pedagogik etika - axloqning pedagogik faoliyatda namoyon bo`lishining kelib chiqishi va tabiati, tuzilishi, vazifalari va xususiyatlarini o`rganuvchi fan; Pedagogik etika - o‘qituvchining kasbiy axloqidir. XXI asrning ilmiy faoliyat sohasidagi global tendentsiyalari kelajak ilm- fanining muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun asos sifatida uni etikasini tartibga solish vazifasini qo‘yildi. Ilmiy hamjamiyat va umuman jamiyat tomonidan ilmiy faoliyatni etika jihatdan tartibga solish talabi uchta asosiy tendentsiya bilan belgilanadi: 1) ilmiy tadqiqotlar sohasidagi yuqori raqobat, bu ularning sifatiga va ular yaratadigan mahsulotlarga (modellar, texnologiyalar, uslubiy ishlanmalar va boshqalar) yuqori talablarni belgilaydi; 2) olimning va butun ilmiy jamoatchilikning tadqiqot natijalari uchun mas'uliyatini oshirish, bu esa olim obro‘si qadrining oshishiga olib keladi; 3) inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishni kuchaytirish, bu esa odamlar ustida tajribalar o‘tkazish uchun maxsus talablarga qat'iy rioya qilishni talab qiladi. Ushbu tendentsiyalar ilmiy faoliyatni axloqiy tartibga solish muammosini global muhokama darajasiga olib chiqdi. Shunday qilib, 1974 yilda YUNESKO Bosh konferensiyasining 18- sessiyasida olimlar faoliyatining ba'zi axloqiy va fuqarolik tamoyillarini belgilab beruvchi "Ilmiy tadqiqotchilarning maqomi to‘g‘risida"gi YuNESKO tavsiyalari qabul qilindi. 1998 yilda YUNESKOning Ilmiy tadqiqotlar va texnologiyalar etikasi bo‘yicha komissiyasi (COMEST) tuzildi[1;165]. Dunyoda mutlaq etikaviy bilimlar mavjud emasligi sababli, mavjud bilimlar dialogik va an’anaviy xarakterga ega bo‘lib, jamiyat rivojlanishining ma’lum bosqichida o‘ziga xos majburiy tamoyil va me’yorlarning imperativlari shaklida shakllanadi. Ilm-fanning axloqiy me'yorlarini har tomonlama tavsiflashga harakat qilgan birinchi tadqiqotchilardan biri amerikalik sotsiolog R.K. Merton. 1940-yillarda u mos keladigan qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan to‘rtta axloqiy me'yorni asoslab berdi: 1) universalizm, 2) kollektivizm, 3) fidoyilik, 4) uyushgan skeptitsizm. Shuningdek, u "asllik" va "kamtarlik" ning axloqiy me'yorlarini kiritdi. Universalizm ilmiy bayonotlarning haqiqatini olimning obro‘si, ilmiy darajasi, maqomi, yoshi, jinsi va boshqa xususiyatlariga qarab emas, balki ishonchlilik mezonlari asosida baholash zarurligini anglatadi[4;75]. 76 INNOVATIVE RESEARCH IN SCIENCE International scientific-online conferenc