TILSHUNOSLIKDA HUNARMANDCHILIK ATAMALARINING TADQIQI

Аннотация

In this thesis, the terms of craftsmanship are studied from a linguistic point of view, and the formation of the lexicon of professions is studied, explaining the meaning of certain terms of the lexicon of professions. It is emphasized that the study of the lexicon of professions is important in determining its place and significance in linguistics, and some terms related to the weaving process used in the Surkhandarya region are analyzed linguistically. Keywords: Weaver, textile, professional vocabulary, felt, arkog, comb, towel, thread, silk, urchuq. Аннотация: В данной диссертации рассматриваются термины ремесла с лингвистической точки зрения, объясняется значение некоторых терминов профессиональной лексики и рассматривается формирование профессиональной лексики. Подчеркнута важность изучения профессиональной лексики для определения ее роли и значения в языкознании, а также проведен лингвистический анализ некоторых терминов, связанных с процессом ткачества, используемых в Сурхандарьинской области. Ключевые слова: Ткач, текстиль, профессиональная лексика, войлок, арког, гребень, полотенце, нить, шелк, урчук. Oʻzbek xalqining qadimdan turli kasb-hunar bilan shugʻullanishi natijasida kasb-hunar leksikasi rivojlangan. Toʻquvchilik ham bu kasb-hunar tarmoqlaridan biridir. Dialektal xususiyatlar tufayli baʼzi shevalarda toʻquvchilikka oid maxsus atamalar mavjud boʻlishi mumkin. Masalan, Xorazm shevasida "kulochilik" (toʻquvchilik), Buxoro shevasida "qashshoqlik" (toʻquvchilik) kabi soʻzlar ishlatiladi. Toʻquvchilik hunari qadim zamonlardan 45 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference boshlangan boʻlib, dastlab qoʻlda toʻqish ishlari amalga oshirilgan. Keyinchalik yogʻochdan yasalgan dastakli toʻquv dastgohlari paydo boʻlgan. Toʻquvchilikni mexanizatsiyalashga urinish 16–18-asrlarga toʻgʻri keladi. Ingliz ixtirochisi J. Keyning 1733-yilda ixtiro qilgan "oʻziuchar" moki toʻquvchilikda katta ahamiyatga ega boʻldi. 18-asr oxirida Buyuk Britaniyada E. Kartrayt mexanik toʻquv stanogini ixtiro qildi. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida mokisi avtomatik tarzda almashtiriladigan toʻquvchilik stanoklari paydo boʻldi.1 Prof. S.Ibrohimov o‘zbek tilining kasb-hunar leksikasiga bag‘ishlangan “Farg‘ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” asarida ko‘pgina kasb-korlar leksikasini to‘plab, lingvistik tahlil qilgan. 2 Kasb-hunar leksikasi — bu maʼlum bir kasb yoki hunar egalarining nutqiga xos soʻzlar va iboralar majmuasidir. U tilshunoslikda "professionalizm" deb ataladi va tilning maxsus birliklaridan biri hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi, odatda, umumxalq tiliga xos boʻlmagan, faqat maʼlum bir kasb yoki soha vakillari tomonidan ishlatiladigan atamalarni oʻz ichiga oladi. Kasb-hunar leksikasi quyidagi manbalar orqali shakllanadi: o Boshqa tillardan soʻz olish: Turli tillardan olingan soʻzlar kasb-hunar leksikasining boyishiga olib keladi. o Shevaga xos soʻzlar: Mahalliy shevalarda ishlatiladigan soʻzlar kasb- hunar leksikasining shakllanishida muhim rol oʻynaydi. o Umumxalq tiliga xos boʻlmagan soʻzlar: Umumxalq tiliga xos boʻlmagan, faqat maʼlum bir kasb yoki soha vakillari tomonidan ishlatiladigan soʻzlar kasb-hunar leksikasining tarkibiga kiradi. Kasb-hunar leksikasi tilning boyishiga katta hissa qoʻshadi. U nafaqat tilshunoslikda, balki xalqning moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻrganishda ham muhim manba hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi badiiy adabiyotda ham muayyan personajlarning xususiyatlarini, tabiatini chuqurroq tasvirlashda badiiy tasvir vositasi sifatida xizmat qiladi. Kasb-hunar leksikasini oʻrganish, uning tilshunoslikdagi oʻrni va ahamiyatini aniqlashda muhimdir. Masalan, kasb- hunar leksikasi va terminologik leksika oʻrtasidagi oʻxshash va farqli jihatlar tahlil qilinishi mumkin. Bu tahlil kasb-hunar leksikasining tilshunoslikdagi oʻrni va ahamiyatini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.3 Surxondaryo viloyati, Oʻzbekistonning janubiy qismida joylashgan boʻlib, oʻzining boy madaniy merosi va hunarmandchilik anʼanalari bilan ajralib turadi. Viloyatda toʻquvchilik, ipakchilik, gilamchilik kabi hunarmandchilik tarmoqlari 46 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference rivojlangan. Bu sohalarda ishlatiladigan atamalar va iboralar, ehtimol, viloyatning turli tumanlarida oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Surxondaryo viloyatida ishlatiladigan baʼzi dialektal soʻzlar va iboralar, masalan, "toʻquvchi" (toʻqimachi), "gazlama" (mato), "ip yigiruvchi" kabi atamalar, boshqa hududlardagi o'xshash soʻzlardan farq qilishi mumkin. Biroq, bu atamalar haqida aniq ilmiy tadqiqotlar mavjud emas.  Toʻquvchilik — tabiiy (paxta, jun, ipak, zigʻir, kanop va h.k.) va sunʼiy tolalardan gazlama va boshqa toʻqimachilik mahsulotlarini olish jarayonlari majmui; hunarmandchilikning bir turi, kasb.  Toʻquvchi — toʻquvchilik kasbini egallagan shaxs, mutaxassis; toʻqimachi.  Toʻqimachilik — toʻqimachi ishi, kasbi; gazmol toʻqish va ishlab chiqarish hamda