YOSH VA RIVOJLANISH PSIXOLOGIYASI: MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA SHAXSIY FAZILATLARNING SHAKLLANISHI

Аннотация

Ushbu maqola yosh va rivojlanish psixologiyasining asosiy prinsiplari, konseptlari va dolzarb muammolariga bag‘ishlangan. Maqola yosh bosqichlarining psixologik xususiyatlari, rivojlanish jarayonidagi muhim o‘zgarishlar va ularning ijtimoiy va madaniy muhit bilan aloqasi haqida tahlil qiladi. Shuningdek, maqola yoshda yuzaga keladigan psixologik muammolar, muhim rivojlanish bosqichlarida qo‘llaniladigan psixologik metodlar va yondashuvlarni o‘rganadi. Maqola yoshlarning shaxsiyatini shakllantirishda psixologik yondashuvlarning ahamiyatini ta’kidlab, zamonaviy psixologiya sohasidagi yangiliklar bilan bog‘liq muhim tushunchalarni yoritadi. Kalit so‘zlar: yosh psixologiyasi, rivojlanish bosqichlari, shaxsiyat, psixologik muammolar, pedagogik psixologiya, ijtimoiy muhit, rivojlanish nazariyalari. Yosh va rivojlanish psixologiyasi inson hayotining turli bosqichlarida yuzaga keladigan psixologik jarayonlar, xususiyatlar va o'zgarishlarni o'rganadigan psixologiya bo'limidir. Bu soha insonning yoshdan yoshga o'tishi bilan bog'liq psixologik o'zgarishlarni, rivojlanish bosqichlarini va ularning xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi. Yosh psixologiyasi - turli yosh dagi odamlar xususiyatlarini, bir yosh davridan boshqa yosh davriga oʻtishda ularning psixik rivojlanishini oʻrganuvchi psixologiya fani sohasi. Yo. p. odamning tugʻilganidan boshlab to keksaygunicha boʻlgan davr (ontogenez)da amalga oshadigan ruhiy rivojlanishi va shakllanishi bosqichlarini oʻrganadi. Yo. p. mustaqil fan sifatida 19-asrning oxirlarida shakllandi. Dastavval bolalar psixologiyasi sifatida yuzaga kelgan. Yo. p. uzoq vaqt bola ruhiy riyojlanishi mexanizmlarini oʻrganish bilan cheklanib kelgan, biroq insoniyat taraqqiyotining keyingi darajalari odam ontogenetik rivojlanishini yanada kengroq va chuqurroq oʻrganishni taqozo etganligi munosabati bilan bu fanning tadqiqot doirasi kengayib bordi. Hoz. vaqtga kelib Yo. p.ning bolalar psixologiyasi, yetuklik davri psixologiyasi, gerontopsixologiya (keksalik psixologiyasi) kabi sohalari farqlanadi. Yosh va rivojlanish psixologiyasining asosiy maqsadlari 188 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Inson rivojlanishining bosqichlarini tushunish Rivojlanishdagi normativ va anomaliyalarni aniqlash Bolalik, yoshlik, voyaga yetish, keksalik kabi bosqichlarning psixologik xususiyatlarini o'rganish Rivojlanishni ta’minlovchi muhit va shart-sharoitlarni aniqlash Yosh bosqichlari va ularning psixologik xususiyatlari 1. Bolalik (0-12 yoshlar) Bu bosqichda insonning asosiy psixologik xususiyatlari shakllanadi. Bu davrda ona va oilaning ta'siri katta, bolalar o'zlarining atrof-muhit bilan tanishadilar, til va kognitiv qobiliyatlari rivojlanadi. O'yin orqali ijtimoiylashish jarayoni boshlanadi. 2. Yoshlar davri (13-19 yoshlar) Bu yoshda inson identifikatsiya qilish, o'zligini topish va mustaqillikka intilish jarayonlari rivojlanadi. Emotsional o'zgarishlar va identitet muammolari yuzaga keladi. Jismoniy va aqliy rivojlanish yuqori darajada kechadi. 3. Yosh kattalar (20-40 yoshlar) Ish va oilaviy hayotga kirishish, maqsadlar belgilash va amalga oshirish davri. Rivojlangan shaxsiy va professional munosabatlar shakllanadi. Bu bosqichda shaxsiy maqsadlar va ijtimoiy roli muhim bo'ladi. 4. O'rta va keksa yoshlar (41 va undan yuqori) Bu bosqichda inson hayotining ma'nosini anglash, muhim qarorlar qabul qilish va yashashdan zavq olish muhim ahamiyatga ega. Keksalikda psixologik muammolar, sog'liq va ijtimoiy aloqalar muhim bo'ladi. Rivojlanish psixologiyasining asosiy tushunchalari Normativ rivojlanish: inson uchun odatiy, umumiy rivojlanish yo'li va bosqichlari. Individer rivojlanish: har bir insonning individual xususiyatlari va rivojlanish yo'li. Rivojlanishning psixologik aspektlari: emotsiyalar, xotira, tafakkur, va ijtimoiy munosabatlar. Yosh va rivojlanish psixologiyasi inson hayotining har bir bosqichida yuzaga keladigan psixologik o'zgarishlarni, ularning sabablari va natijalarini tushunishga yordam beradigan muhim soha hisoblanadi. Bu soha shaxsning sog'lom rivojlanishini ta'minlash, muammolarni erta aniqlash va ularni hal qilish uchun asosiy poydevor bo'lib xizmat qiladi. 189 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Sadikov, E. (2023). Teaching Pragmatic Speech Acts Of Compliments And Refusals In Accordance With Contemporary Methods. Interpretation and researches, 1, 15. 2. Tursunovich, S. E. (2022). Student engagement activities for captivating a classroom in teaching interactive and pragmatic skills. Integration of Pragmalinguistics, Functional Translation Studies and Language Teaching Processes, 104-106. 3. Gafurov, B. Z. (2019). Research of segmental background values of names of existing uzbek language which begin from the agreement letter “K”. Scientific and Technical Journal of Namangan Institute of Engineering and Technology, 1(6), 272-274. 4. Gafurov, B., & Khujand, T. (2024). ON SOME TYPOLOGIC