SAB`AYI SAYYOR DOSTONIDA SHARQ VA G`ARB FALSAFASINING UYG`UNLIGI

Аннотация

Ushbu tezisda “Sab’ayi Sayyor” dostonida Sharq va G‘arb tafakkuri o‘rtasidagi o‘zaro falsafiy uyg‘unlik masalalari tahlil etiladi. Asarda G‘arb madaniyatining estetik mezonlari bilan Sharqona axloq, ilohiyot va tasavvuf konsepsiyalarining badiiy sintezi kuzatiladi. Doston orqali Navoiy Sharq falsafiy tafakkurining yuksakligiga G‘arbiy tafakkur unsurlarini uyg‘unlashtirish orqali universallikka erishgan. Kalit so‘zlar: Sab’ayi Sayyor, Sharq falsafasi, G‘arb tafakkuri, uyg‘unlik, qadriyatlar. Sharq va G‘arb — bu nafaqat geografik tushunchalar, balki ikki turli madaniyat, tafakkur va falsafiy an’analarning ramziy ifodasidir. Alisher Navoiy o‘z davrining mutafakkiri sifatida nafaqat Sharq ilm-fanini, balki G‘arb falsafasini ham yaxshi anglagan, ularning muhim unsurlarini o‘z asarlarida badiiy sintez etgan. Ayniqsa, “Sab’ayi Sayyor” dostonida bu uyg‘unlik alohida estetik va ma’naviy qatlamni tashkil etadi. Asardagi yetti qasr, yetti hikoya va har bir voqeaning ramziy-ruhiy talqini — bu nafaqat Sharqona ilohiyot va tasavvuf, balki Platonik idealizm, G‘arbiy estetika va aql markaziyligi bilan bog‘liq. Asosiy qism “Sab’ayi Sayyor” — bu faqatgina badiiy voqealar zanjiri emas, balki ramzlar va g‘oyalar bilan yo‘g‘rilgan falsafiy asardir. Har bir qasrda keltirilgan hikoyalar aslida insonning ruhiy-axloqiy kamolot bosqichlarini aks ettiradi. Bu tamoyil Sharq falsafasida — xususan, tasavvufda — nafsni poklash va qalbni nurga yetaklash g‘oyasi bilan bevosita bog‘liq. Ammo bu yerda G‘arbga xos falsafiy struktura ham kuzatiladi: masalan, hikoyadagi qahramonlar tanlov erkinligi, axloqiy muammolar ustidan tafakkur yuritish orqali o‘z “ozod irodasi”ni ishga soladilar — bu esa Aristotel va Tomas Akvinskiy falsafalarida markaziy o‘rin tutgan masala. “Zuhal (Shanba)”ga bag‘ishlangan birinchi qasr hikoyasida hukmdorlik, adolat va taqdir tushunchalari o‘rtasidagi ichki ziddiyatlar yoritiladi. Bu — Sharq falsafasida ilohiy iroda bilan inson faoliyati o‘rtasidagi muvozanat g‘oyasini bildirsa, G‘arb falsafasida bu erkinlik va mas’uliyat doirasidagi tanlovni ifodalaydi. Bahrom obrazining har bir qasrda ruhiy jihatdan o‘zgarib borishi 10 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference G‘arbdagi evolyutsion fikrlash (masalan, Gegel dialektikasi) bilan uyg‘unlikda talqin qilinishi mumkin. Sab’ayi Sayyordagi ranglar va sayyoralar konsepsiyasi ham ikki falsafaning sintezidir. Ranglar Sharqda ko‘pincha tasavvufiy ramzga ega — masalan, oq rang poklik, qora — jahl yoki nafsga ishora qiladi. G‘arb falsafasida ranglar ko‘proq emotsional va estetik ifoda vositasi bo‘lib, ularning har biri hissiy holatni bildiradi. Navoiy bu ikki yondashuvni birlashtirgan holda, har bir qasrga o‘z rang va ruhiy holatini yuklaydi — bu esa inson qalbidagi hissiy-falsafiy o‘zgarishlarni ifodalovchi murakkab struktura hosil qiladi. Dostonning eng diqqatga sazovor jihati — hikoya shaklidagi didaktikadir. Har bir malikadan eshitilgan hikoya aslida ruhiy saboq, falsafiy xulosaga yo‘naltirilgan. Bu an’ana Sharqda Nasriy hikmatlar (Balog‘at, Kalila va Dimna), G‘arbda esa Parabol shaklida namoyon bo‘ladi. Navoiy bu ikki an’anani bitta ifoda doirasida mujassamlashtirib, har bir hikoyani badiiy-falsafiy laboratoriyaga aylantiradi. Yana bir misol — inson va taqdir mavzusi. G‘arb falsafasida bu mavzu Erix Fromm, Soren Kierkegaard, Nietzsche tomonidan erkinlik va yolg‘izlik kontekstida talqin qilinsa, Sharq falsafasida Alloh irodasi va sabr konsepsiyasi asosida yondashiladi. Navoiy bu ikki qarashni sintez qilib, Bahrom obrazida nafaqat sabr, balki o‘z taqdirini idrok etish, unga ongli yondashish orqali o‘zgarish kiritish kuchini ko‘rsatadi. Bu kabi falsafiy uyg‘unliklar faqat tasodifiy badiiy yechim emas — balki Navoiy tafakkurining chuqurligidir. U Islom olimlari bilan bir qatorda Yevropalik faylasuflar g‘oyalarini ham tahlil etgan, masalan, Platonning “G‘oyalar dunyosi” nazariyasini Sharqona ramzlar orqali ifodalagan. Hikoyalarda ideal shahar, adolatli podsho, aqlli ayol kabi obrazlar aslida Platonik “ideal tiplar” konsepsiyasiga yaqin turadi. Alisher Navoiyning “Sab’ayi Sayyor” dostoni — bu nafaqat badiiy asar, balki murakkab metafizik qatlamlarga ega falsafiy tafakkur mahsulidir. Undagi hikoyalarda ko‘zga tashlanadigan ramzlar, tanlovlar, iztiroblar va kamolot yo‘li — nafaqat Sharqona tasavvufiy tafakkur, balki G‘arb falsafasining asosiy tushunchalari bilan uzviy bog‘liq. Asardagi ko‘plab detallar diqqat bilan o‘rganilganda, Navoiy faqat Sharq madaniy merosi bilan chegaralanmaganini, balki o‘z davrida mavjud bo‘lgan xalqaro tafakkur oqimlariga ham yuksak darajada munosabat bildirganini anglash mumkin bo‘ladi. Doston strukturasidagi yettilik prinsipi – yetti sayyora, yetti qasr, yetti malikadan eshitilgan yetti hikoya – bu o‘z-o‘zicha ramziy tizim bo‘lib, antik va 11 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference islomiy kosmologiyadagi G‘arbiy va Sharqiy yondashuvlarning sintezini aks ettiradi. Yettita sayyora q