O'ZBEKISTON BUXGALTERIYA HISOBI MILLIY STANDARTLARINING MHXS BILAN TAQQOSLAMA TAHLILI

Аннотация

Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasida qo'llaniladigan milliy buxgalteriya hisobi standartlarini Moliyaviy hisobot bo'yicha xalqaro standartlar (MHXS) bilan taqqoslash orqali tahlil qiladi. Tadqiqot adabiyotlar tahlili va nazariy yondashuvlar asosida amalga oshirilgan bo'lib, ikki standart tizimi o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni aniqlash, shuningdek O'zbekiston milliy standartlarini xalqaro amaliyotga muvofiqlashtirish yo'llarini taklif qilishni maqsad qiladi. Tahlil natijalarida milliy standartlarning MHXS talablari bilan uyg'unlik darajasi va harmonizatsiya jarayonidagi asosiy muammolar aniqlanadi. Kalit so'zlar: milliy buxgalteriya standartlari, MHXS, moliyaviy hisobot, harmonizatsiya, O'zbekiston Globallashuv jarayonlarining chuqurlashishi va xalqaro iqtisodiy integratsiyaning kuchayishi moliyaviy hisobotning standartlashtirilishi zaruriyatini yanada dolzarb qilmoqda. Moliyaviy hisobot bo'yicha xalqaro standartlar (MHXS) dunyo iqtisodiyotining aksariyat mamlakatlarida qabul qilingan bo'lib, moliyaviy ma'lumotlarning shaffofligini va taqqoslanishini ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi [1]. O'zbekiston Respublikasi ham iqtisodiy islohotlar doirasida o'z milliy buxgalteriya hisobi standartlarini xalqaro amaliyotga muvofiqlashtirish yo'lida muhim qadamlar qo'ymoqda. O'zbekiston milliy buxgalteriya hisobi standartlari (MHHS) mamlakat iqtisodiyotining o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan bo'lsa-da, xalqaro investorlar va hamkorlar uchun tushunarli bo'lgan moliyaviy hisobotlarni tayyorlash zarurati mavjud [2]. Bu holatda MHXS bilan uyg'unlikni ta'minlash nafaqat xalqaro moliyaviy bozorlarga kirishni osonlashtiradi, balki korxonalarning boshqaruv samaradorligini ham oshiradi. Tadqiqotning asosiy maqsadi O'zbekiston milliy buxgalteriya standartlarining MHXS bilan uyg'unlik darajasini baholash va harmonizatsiya jarayonidagi asosiy yo'nalishlarni belgilashdan iborat. Asosiy qism. Ushbu tadqiqot adabiyotlar tahlili metodiga asoslanib amalga oshirilgan bo'lib, O'zbekiston va xalqaro manbalardan foydalanilgan. Tahlil jarayonida milliy va xalqaro standartlarning matnlari, shuningdek buxgalteriya hisobi nazariyasi bo'yicha ilmiy ishlar o'rganildi. Xalqaro tajriba tahlili uchun 58 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning MHXS joriy etish tajribasi o'rganildi. Xalqaro adabiyotlarda MHXS ning afzalliklari va joriy etish jarayonidagi qiyinchiliklar keng yoritilgan. Ball va Foster (2003) tadqiqotlarida MHXS ning moliyaviy hisobotlar sifatini yaxshilashda muhim rolini ta'kidlashgan [3]. Rossiya olimi Sokolov (2018) postsovet mamlakatlarida MHXS joriy etish tajribasini tahlil qilib, milliy iqtisodiy muhitning xususiyatlarini hisobga olish zaruriyatini uqtirgan [4]. O'zbekistonlik tadqiqotchi Abdullayev (2020) milliy standartlarning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilib, MHXS bilan integratsiya zaruriyatini asoslagan [5]. Metodologik jihatdan tahlil ikki bosqichda amalga oshirildi. Birinchi bosqichda O'zbekiston MHHS va MHXS ning asosiy tamoyillari, tushunchalar va yondashuvlari taqqoslandi. Ikkinchi bosqichda aniq standartlar bo'yicha batafsil tahlil o'tkazildi. Tahlil jarayonida asosan quyidagi yo'nalishlar e'tiborga olindi: moliyaviy hisobotlarni taklif etish tamoyillari, aktivlar va majburiyatlarni baholash usullari, daromad va xarajatlarni tan olish mezonlari, moliyaviy hisobotlarning tuzilishi va mazmuni. Taqqoslama tahlil natijalarida O'zbekiston milliy standartlari va MHXS o'rtasida bir qator muhim o'xshashlik va farqlar aniqlandi. Asosiy o'xshashliklar moliyaviy hisobotlarning maqsadi va foydalanuvchilar doirasi bo'yicha kuzatiladi. Ikkala standart tizimi ham moliyaviy hisobotlarning asosiy maqsadi sifatida foydalanuvchilarga iqtisodiy qarorlar qabul qilishda foydali ma'lumotlar berish zarurligini tan oladi [6]. Biroq sezilarli farqlar ham mavjud. Birinchidan, aktivlarni baholash yondashuvlarida o'ziga xos xususiyatlar kuzatiladi. MHXS asosan adolatli qiymat (fair value) konsepsiyasiga asoslanganida, O'zbekiston standartlari ko'proq tarixiy qiymat yondashuvini qo'llaydi [7]. Bu farq, ayniqsa, asosiy vositalar va moliyaviy aktivlarni baholashda yaqqol namoyon bo'ladi. Ikkinchidan, daromadlarni tan olish mezonlari bo'yicha ham farqlar mavjud. MHXS-15 standartiga muvofiq mijozlar bilan shartnomalardan olingan daromadlarni tan olishning yangi yondashuvi O'zbekiston amaliyotida to'liq joriy etilmagan. Uchinchidan, moliyaviy hisobotlarning tuzilishi va taqdimoti bo'yicha ham o'ziga xos farqlar kuzatiladi. MHXS moliyaviy hisobotlar to'plamining kengaytirilgan versiyasini talab qilganida, O'zbekiston standartlari nisbatan soddalashtirilgan yondashuvni qo'llaydi [8]. Pul oqimlar to'g'risidagi hisobot va kapital o'zgarishlar to'g'risidagi hisobot kabi ba'zi hisobotlar O'zbekiston amaliyotida kamroq batafsil talab qilinadi. 59 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Harmo