QARAQALPAQ SÚWRETLEW ÓNERĹNDE KĹTAP GRAFĹKASINIŃ ORNI HÁM ÁHĹMĹYETĹ

Аннотация

Данная статья всесторонне исследует историю развития, роль и значение книжной графики в изобразительном искусстве Каракалпакстана. Анализируются этапы её эволюции от рукописных миниатюр до печатной графики XX века и современных цифровых тенденций. В статье освещается вклад ведущих художников, таких как Бердигали Досназаров, Н. К. Казбеков, Ж. Ходжамуратов, отражение национального фольклора, исторических и бытовых тем, а также используемые техники (ксилография, литография и другие) и их культурное значение. В заключении подчеркивается ключевая роль книжной графики в сохранении национального культурного наследия и его передаче будущим поколениям. Ключевые слова: книжная графика, каракалпакское искусство, миниатюра, изобразительное искусство, графика, национальное наследие, фольклор, печатная графика, цифровая графика THE ROLE AND SIGNIFICANCE OF BOOK GRAPHICS IN KARAKALPAK FINE ART Annotation: This article comprehensively explores the history, role, and significance of book graphics in Karakalpak fine art. It analyzes the stages of its evolution from manuscript miniatures to 20th-century print graphics and contemporary digital trends. The article highlights the contributions of leading artists such as Berdigali Dosnazarov, N. K. Kazbekov, and J. Khojamuratov, the depiction of national folklore, historical, and everyday themes, as well as the techniques used (xylography, lithography, and others) and their cultural importance. The conclusion emphasizes the pivotal role of book graphics in preserving the national cultural heritage and transmitting it to future generations. Keywords: Book graphics, Karakalpak art, Miniature, Fine art, Graphics, National heritage, Folklore, Print graphics, Digital graphics. 444 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 Kirisiw Súwretlew óneri insaniyat mádeniyatınıń ajıralmas bólegi bolıp, xalıqtıń ruwxıy dúnyasın, tariyxıy hádiyselerin hám milliy ózgesheliklerin kórkemlik penen sáwlelendiriwshi kúshli qural bolıp tabıladı. Bul ónerdiń bay palitrasında grafika óziniń sızıq, noqat hám reń arqalı obraz jaratıw imkaniyatları menen ayrıqsha orın iyeleydi. Al, grafikanıń bir tarawı bolǵan kitap grafikası baspa dóretpelerdiń mazmunın tereńlestiriw, oqıwshınıń kózqarasın bayıtıw hám kitapqa jan kirgiziwshi zárúrli kórkem qural esaplanadı [1]. Qaraqalpaq súwretlew óneri óziniń uzaq tariyxı hám ózgeshe dástúrleri menen ajıralıp turadı. Bul ónerde kitap grafikasınıń rawajlanıwı qaraqalpaq ádebiyatı hám mádeniyatınıń gúlleniwi menen tıǵız baylanıslı bolıp, ol milliy ruwxtı, tariyxıy waqıyalardı hám xalıq dástúrlerin vizual túrde sáwlelendiriwde áhimiyetli rol oynadı. Bul maqala qaraqalpaq súwretlew ónerinde kitap grafikasınıń ornın hám áhimiyetin, onıń tariyxıy rawajlanıw basqıshların, jetekshi súwretshilerin, tiykarǵı tematikaların, qollanılǵan usılların hám zamanagóy tendenciyaların tereń analiz etiwge baǵıshlanǵan. Erte dáwirler hám qoljazba óneri Qaraqalpaq kitap grafikasınıń tamırları Orta Aziya regionınıń ulıwma mádeniyatına, ásirese, islam dáwirindegi qoljazba ónerine barıp taqaladı. IX-XV ásirlerde payda bolǵan qoljazbalar, kitaplar hám kodeksler miniatyuralar menen bezetilgen bolıp, bul miniatyuralar sol dáwir kitap grafikasınıń dáslepki úlgileri edi [2]. Olar diniy, ilimiy hám ádebiy shıǵarmalardı súwretlep, sol dáwir adamlarınıń turmıs tárizi, kiyim-keshekleri hám arxitekturası haqqında qımbatlı maǵlıwmat berdi. Bul miniatyuralarda naǵıs elementleri, geometriyalıq figuralar hám simvolikalıq súwretler keń qollanıldı. Qaraqalpaq xalqınıń dástúrli óneri, atap aytqanda, toqıwshılıǵı, zergerlik hám naǵıs oymakerlik ónerindegi motivler keyinirek kitap bezewlerinde óz kórinisin taptı. XX ásirdegi rawajlanıw hám jetekshi súwretshiler XX ásir qaraqalpaq kitap grafikası ushın jańa rawajlanıw basqıshı boldı. Baspaxana jumısınıń jolǵa qoyılıwı menen basılıp shıǵıp atırǵan kitaplar, gazetalar hám jurnallar ushın illyustraciyalarǵa bolǵan talap sezilerli túrde ósti. Bul dáwirde bir qatar talantlı grafik súwretshiler jetisip shıqtı, olar milliy ózgesheliklerdi zamanagóy kórkemlik usıllar menen jámlestire bildi [3]. Súwretshiler hám olardıń úlesleri: I.V.Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyi kolleksiyasında saqlanǵan dóretpeler qaraqalpaq grafikası, sonday-aq kitap grafikası tariyxın sáwlelendiredi. Bul muzey qaraqalpaq súwretshileriniń dóretpelerin saqlaw hám tanıtıwda áhimiyetli rol oynaydı [4]. Berdiǵalı Dosnazarov, N. K. Kazbekov, J. Xojamuratov sıyaqlı súwretshilerdiń dóretiwshiligi qaraqalpaq kitap grafikasınıń rawajlanıwına úlken úles qostı. Olar, ásirese, balalar kitapları hám folklor dóretpeleri ushın kóp illyustraciyalar isledi. Berdiǵalı Dosnazarov óziniń kitap grafikası boyınsha jumısları menen belgili. Onıń dóretpelerinde qaraqalpaq xalqınıń turmısı, dástúrleri hám tábiyatı óz kórinisin taptı. Jalǵas Xojamuratov sıyaqlı súwretshiler ádebiy shıǵarmalarǵa joqarı kórkemliktegi illyustraciyalar jarattı. Olardıń súwretleri qaharmanlardıń minez-qul