O’zbekiston Respublikasida favqulodda holatlarda inson huquqlarini cheklashning asoslari

Аннотация

This thesis discusses the legal basis for restricting human rights in emergency situations in the Republic of Uzbekistan. The Law "On the State of Emergency" is also discussed Keywords: indetail. stateofemergency,humanrights,restriction,legality. O’zbekiston Respublikasida favqulodda holatlarda inson huquqlarini cheklashning asoslariga murojaat qiladigan bo’lsak. Birinchi navbatda ma’lum bir huquq yoki cheklovlar mamlakatning qaysi qonun hujjatida aks etgan degan savolga javob beradigan bo’lsak, barcha insonlarninghayoligabirinchibo’libKonstitutsiyakeladi.ChunkiKonstitutsiyabumamlakatning asosiy va bosh qomusi bo’lib u yerda keltirilgan huquq va majburiyatlarning barchasi konstitutsiyaviy huquqlar hisoblanadi. Shuning uchun ham bu huquqlarni Konstitutsiyada aks etishi muhim hisoblanadi. Endi bevosita Konstitutsiyamizga yuzlanadigan bo’lsak, 21-moddada inson huquqlarini ma’lum bir vaqtlarda cheklash mumkinligi to’g’risida yangi norma qo’shilganiniko’rishimizmumkin.Ya’ni21-moddagako’ra: “Harbirinsono’zshaxsinierkinkamoltoptirishhuquqigaega.Hechkimgauningroziligisiz qonunchilikdabelgilanmaganmajburiyatyuklatilishimumkinemas. Inson o’z huquq va erkinliklarini amlaga oshirishda boshqa shaxslarning, jamiyat hamda davlatninghuquqlari,erkinliklarivaqonuniymanfaatlarigaputuryetkazmasligishart. Insonning huquq va erkinliklari faqat qonunga muvofiq va faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog’ligini, ijtimoiy ahloqni, boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda jamoat tartibini ta’minlash maqsadida zarur bo’lgan doirada 1 cheklanishi mumkin” . Demak bu moddaga e’tibor beradigan bo’lsak, inson huquqlarini ma’lum bir sabablar tufayli cheklash mumkinligi aynan ushbu moddaning 3-bandida o’z aksini topgan. V1Oa'zubsekhibstuoncRheeslpouvblliakrasjioKroiynstqitiultisniyiasshi.i–jaTroashykoennit:d“aOm’zbae’kluismton”bnirastharilyaobtil,a2r0g2a3.ja3v-boebt. berishi kerakligi ham 135 ta’kidlangan. Shunday talablardan biri bu ushbu joriy qilinayotgan cheklovlar qonunga muvofiq bo’lishi ya’ni qonuniylik prinsipiga javob berishi kerakligi aytilgan. Keyingi inson huquqlarini cheklash uchun asos bo’ladigan holatlar xalqaro huquqiy hujjatlarda keltirilgan asoslar bilan deyarli birxilligini ko’rishimiz mumkin.Demak, aytishimiz mumkinki, inson huquqlarini ma’lum birvaqtdacheklashasoslariO’zbekistonRespublikasiKonstitutsiaysidao’zaksinitopgan. Endi favquldda holat qachon e’lon qilinadi, qanday holatlarda favqulodda holat rejimi joriy qilinadi, kim tomonidan e’lon qilinadi, insonlarning qaysi huquqlari cheklanishi mumkin degan savolllarga javob berishimiz uchun biz O’zbekiston Respublikasining “Favqulodda holat to’g’risida”gi Konstitutsiyaviy qonuniga yuzlanishimiz kerak bo’ladi. Ushbu qonun 2021-yilda qabul qilingan. Ushbu qonunning 3-moddasiga qaraydigan bo’lsak, “Asosiy tushunchalar” deb nomlanagn ushbu moddaga ko’ra favqulodda holat tushunchasiga ta’rif berilgan va bu ta’rif quyidagicha: “favqulodda holat - O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining, chet el fuqarolarining hamda fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning huquq va erkinliklariga, shuningdek yuridik shaxslarning huquqlariga nisbatan ushbu Konstitutsiyaviy Qonunda nazarda tutilgan ayrim cheklovlar belgilashga yo‘l qo‘yadigan hamda ularning zimmasiga qo‘shimcha majburiyatlar yuklaydigan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq O’zbekiston Respublikasining butun hududida yoki ayrim joylarida vaqtincha joriy qilinadigan davlat boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari hamda tashkiliy-huquqiy va mulkchilik shaklidan qat’I nazar, boshqa 2 tashkilotlar, ularning mansabdor shaxslari faoliyatining alohida huquqiy rejimi” . Demak biz ushbukeltirilgan ta’riforqali “favqulodda holat”nima ekanliginideyarli to’liq tushunibolishimiz mumkin. Yuqoridagi ta’rifga ko’ra favqulodda holat rejimi joriy qilingandan O’zbekiston Respublikasi fuqarolarining balki, favqulodda holat joriy qilingan hududda bo’lib turgan chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslarning ham ayrim huquqlari cheklanadi. Shuningdek, favqulodda holat O’zbekiston Respublikasining ayrim hududida yoki ayrim hududlarida joriy qilinishi mumkin. Bundan tashqari favqulodda holatni joriy qilish xalqaro huquqqa mos bo’lgan vaqtinchalik prinsipi ham ushbu ,odda o’z aksini topgan va favqulodda holatlar vaqtincha joriy qilinishita’kidlangan.Endifavquloddaholatjoriyqilingandako’pishlatiladigantushunchalardan biri bo’lgan “komendantlik soati” tushunchasiga to’xtaladiga bo’lsak: “komendantlik soati – sutkaning maxsus berilgan ruxsatnomalarsiz va shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarsiz ko’chalarda 3 hamda bosha jamoat joylarida yoxud turar joydan tashqarida bo’lishga taqiq belgilangan vaqt” . Ya’ni fuqarolar ushbu vaqtlarda maxsus talab qilingan hujjatlarsiz ko’chada va jamoat joylarida bo’lishimumkinbo’lmaganvaqthisoblandi. Endi favqulodda holatni joriy qilishdan maqsad nima degan savolga jav