MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY - AMERIKADA

Аннотация

fikrlaritahlilqilinadi. В данной статье говорится об изучении жизни и творчества просвещенного писателя Махмудходжи Бехбуди зарубежными учёными Э.Олвортом и А.Халидом. Анализируются мысли Бехбуди по поводу постановки «Падаркуша» на сцене Annotation: узбекскоготеатра. This article discusses the study of the life and work of the enlightened writer Mahmudhoja Behbudi by foreign scholars E. Allworth and A. Khalid. Behbudi’s thoughts on the Kalitso‘zlar: productionof"Padarkush"onthestageoftheUzbektheaterareanalyzed. Behbudiy,“Padarkush”,jadid,AhmedBoytursun,mafkura,teatr. XX asr o‘zbek adabiyoti namoyandalari hayoti va faoliyati dunyo olimlari nigohidan chetda qolmagan. Ingliz, nemis, yapon, tojik, turk adabiyotshunos olimlarining Mahmudxo‘ja Behbudiy to‘g‘risidaqatortadqiqotlarimavjud. Amerikalik Edvard Olvortning (“Uzbek literary politics”) “O‘zbek adabiy siyosati” asarida Behbudiy haqida ma’lumotlar uchraydi. Muallif uning jadidlar yo‘lboshchisi bo‘lgani, Turkiston jadidlari orasida noyob iste’dod egasi ekanligi, yangi maktablar uchun darsliklar tayyorlagani, uning “Padarkush” asari sahnalashtirilgani, Qarshi shahriga Behbudiy nomi berilgani, keyinchalik yana o‘zgartirilgani va uningo‘limi bilan bog‘liq tafsilotlar, vafotidan so‘nguni madh etuvchi maqolalar chop etilgan nashrlar “reaksion” jadidni ulug‘lagani uchun qattiq tanqid 1 qilinganikabima’lumotlarnikeltiradi . Xorij adabiyotida Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Padarkush” asari to‘g‘risida ma’lumotlar 2 beruvchi ilk maqola 1964-yilning dekabrida paydo bo‘ldi . Muallif asarni u garchi Turkistondagi ilksahnaasaribo‘lsa-da,dastlabkinashrdanchiqqandrama emasliginiaytadi,Ungako‘ra,o‘zbek adabiyotidagi birinchi drama A.Samadovning muallifligidagi “Mahramlar” dramasi bo‘lib, 1912- yil Namanganda Is’hoqiya bosmaxonasida sart shevasida nashr etilganini eslatadi. Bunday 3 ma’lumot o‘zbek tilidagi manbalarda ham aytiladi . Asarning muvaffaqiyatini tasvirlar ekan, muallif, aqlli va ijtimoiy mas’uliyatini to‘liq his qilgan ijodkor 20 yoshlaridanoq yurtdoshlari hayotinitinchyo‘lbilano‘zgartirishgaharakatqilganinita’kidlaydi. O‘zbekshunos olim “Central Asia: 130 years of Russian dominance, a historical overview” asarida esa Behbudiyning jadidchilik harakati taraqqiyoti yo‘lidagi xizmatlarini e’tirof etgan 4 holda uni qozoq ma’rifatparvari Ahmet Baytursun o‘g‘li bilan tengma-teng qo‘yadi. Darhaqiqat, 1Buhaqdabatafsilqarang:AllworthE.Uzbekliterarypolitics.TheHague:Mouton.1964. 2AllworthE.TheBeginningsoftheModernTurkestanianTheater//SlavicReview.1964.Vol23.No.4.pp.676-687. 3KarimovN.O‘zbekteatriningto‘ng‘ichasari//O‘zbekistonadabiyotivasan’ati.–Toshkent:2011.№29. 4XXasrboshlaridagiqozoqma’rifatparvari. 146 har ikki ziyolining nashriyot, adabiy siyosat, publitsistika, muallimlik kabi sohalardagi faoliyati o‘xshashdir. Keyinroq nashr qilingan “Modern Uzbeks” asarida ham Behbudiyning dunyoviy bilimlarni egallashga nisbatan ijobiy munosabatini ko‘rsatdi, madrasada o‘qishni tamomlagach, oila qurgani, zamon bilan hamnafas yashash maqsadida keyinchalik o‘g‘lini rus tili va boshqa muhim 5 fanlarni o‘rganishi uchun rus-tuzem maktabida o‘qitganini aytdi . Olvort Behbudiy tarix va geografiya ilmlari zarurligi yuzasidan o‘sha davrda ko‘plab jamoatchilik va konservativ din peshvolari bilan bahslashganini ta’kidlaydi. Xususan, tarix to‘g‘risidagi bahslarda Behbudiy tarix XudoRabbiyva va tarixiy ma’lumotlar muqaddas Qur’oni Karimning deyarli chorak qismini tashkil qilishini aziz zotlar tomonidan bayon qilingan ma’lumotlar tarix fanining mohiyati va asosini tashkil etadi, aytganinieslab,Behbudiyningkengdunyoqarashegasiekanligigae’tiborqaratdi: ular biz musulmonlarni ham o‘tmish tarixini o‘rganishni, shuningdek, hali yozilmagan tarixlarni ham o‘rganishga buyuradilar . 6 “The beginnings of the modern Turkestanian theater” ishida Behbudiyning o‘zbek teatr sohasidagi faoliyatini “Padarkush” asari orqali tahlil qiladi. Olimning asarlariniBehbudiyhaqidakeltirilganma’lumotlargako‘ra,quyidagichatasniflashmumkin: 1.Ijodkorhayotyo‘lihaqidama’lumotberuvchimanbalar:“ModernUzbeks”; 2. Behbudiyning adabiy faoliyati, uning ijtimoiy qiyofasi, jadidchilik faoliyati to‘g‘risida fikrlar keltirilgan asarlar: “Uzbek literary politics”, “Central Asia: 130 years of Russian dominance,ahistoricaloverview”. Aytib o‘tish joizki, bugungi kun kitobxoni E.Olvort asarlariga tanqidiy yondashgani ma’quldir, chunki E.Olvort ishlari “Sovuq urush” davri mahsulidir. Muallif sobiq sovet mafkurasiga qarshilik pozitsiyasida qattiq turar ekan, ba’zi o‘rinlarda jadid adabiyotining (umumanolganda,o‘zbekadabiyotining)muhimjihatlariniko‘raolmaydiyokiko‘zdanqochiradi. E.Olvortning o‘zbek adabiyotiga oid tadqiqotlari jamlanib, yakka holda o‘rganilishi, ilmiy va tarixiyasoslargaegama’lumotlaro‘zbektiligahamtarjimaqilinishilozim. Amerikalik Adib Xolid ham jadid davri ijodkorlari, ularning asarlari ustida izlanishlar olib borgan. E’tiborli jihati shundaki, o‘zbek adabiyoti yuzasidan olib borilayotgan u va boshqa yangi davr tadqiqotchilarinin