O‘ZBEK MAROSIMLARI BILAN BOG‘LIQ LINGVOKULTUROLOGIK BIRLIKLAR TAHLILI

Аннотация

лингвокультурема,языковойкартинамира. This article talks about the main concepts of linguistics and cultural studies, which are considered from the directions of anthropocentric linguistics. Specific aspects of Key words: linguisticandculturalanalysisoflanguageunitsarehighlighted. linguocultural studies, anthropocentric paradigm, lingvokulturema, linguisticlandscapeoftheworld. Lingvokulturologiyafanningmaxsussohasisifatidazamonaviytilshunoslikkabirqancha tushunchalarni olib kirdi: lingvokulturema, madaniy til, madaniy matn, madaniy kontekst, submadaniyat, lingvomadaniy paradigma, madaniyatning pretsedent nomlari, madaniyatning ochuvchi tushunchalari, madaniy universaliya, madaniy kompetensiya, madaniy meros, madaniy an'analar, madaniy jarayon, madaniy qoidalar, mentalitet, mentallik, rasm-rusum, Lingvokulturema odam,marosim,madaniymakon,madaniytip,tamaddun(sivilizatsiya)kabi. terminini fanga V.V.Vorobyov tomonidan kiritilgan. Lingvokulturema sathlararo kompleks birlik bo‘lib, o‘z mazmunida lisoniy va nolisoniy (tushunchaviy yoki predmetlik) ma'noning dialektik birligini ifodalaydi. V.V.Vorobyov lingvokulturemani til belgilarishakllari,ularningmazmunihamdamadaniyma'nosiyig‘indisisifatidatushuntiradi. Lingvokulturemalarni tushunish uchun kerak bo‘ladigan muhim ma'no sifatida u mazmuni elementi bo‘lib imkon sifatida turuvchi tub ma'noni ko‘rsatadi. Bu termin hali to‘liq shakllantirilmagan yoki o‘rganilmagan. Jumladan, unga til belgisidagi madaniy axborot qanday va qaerda birikadi, tilda qanday joriylanadi kabi masalalar ochiqligicha qolmoqda. Lingvokulturema lingvomadaniy birliklar BiroquningtilbirligidamavjudligihaqidagifaktlarV.Gumboldtdavridanbuyonkeltiriladi. ayrim adabiyotlarda deb ham lingvomadaniybirliklar ataladi.Lisoniy va madaniy mazmun birikuvidan tarkib topgan, semantikasida madaniy axborotyaqqolnamoyonbo‘livchitilbirliklari hisoblanadi Linvomadaniy birliklarga frazeologizmlar, etalonlar, ramzlar, metaforalar, turg‘un o‘xshatishlar, nutqiy etiketlar, urf-odat va marosimlarga doir so‘zlar, topishmoqlar, milliy 18 etnografizmlar 1 realiyalar, arxiteplar, mifologemalar, lakunalar, presedent birliklar va boshqalar kiradi, Demak, urf-odat, marosimlarning nomlari – ham lingvomadaniy birliklardir. iydlik // hayitlik berish, hayit hayitlik Masalan, bayram bilan bog‘liq etnografizmlar ham lingvomadaniy birliklarning yorqin namunasidir. O‘zbek xalqida , etnografizmi quyidagi Iydlik. ma'nolardaqo‘llanadi: Hayitda kichiklarga va umuman, shunday hadyaga munosib ko‘riladigan Hayitlik 2 kishilargaberiladaganpul,narsa; hayitlik. Hayit 3 Kimsagahayitmunosabatibilanqilinadagan sovg‘a(pul,kiyim-kechakvash.k.) hayit munosabati bo‘lajak kelinga kuyovning ota- Vafotiga yil to‘lmagan kishini hayit kunlari yo‘qlab aza tutish, eslash marosimi; onasidan4 yoki yangi kelinchaklarga ota-onasi tomonidan jo‘natiladigan turli kiyim-kechak, ma'raka. Shuningdek, mazkur etnografizm “ qand-qurs,meva-chevavash.k.iboratyo‘qlov” ma'nosidahamqo‘llanadi. mavlid Diniybayramlardanbirimavliddir. mavlud mavlud Sh.Rahmatullaev fikricha, “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da so‘zi xato ravishda Mavlid “d5unyoga keltirdi” yozilgan,vaholanki, so‘zitamomanboshqama'nonianglatadi. valada “tug‘ilgan joy”, “vatan”, so‘zi tarixiy-etimologik manbasiga ko‘ra arabcha bo‘lib, “payg‘ambarning tug‘ilgan vaqti” 6 “Muhammad ma'nosini anglatuvchi fe'lidan yasalgan ot bo‘lib, arab tilida payg‘ambarning tug‘ilgan kuni bilan bog‘liq bayram” 7 kabi ma'nolarini anglatadi , o‘zbek tiliga bu ma'nosida, ya'ni geortonim sifatida qo‘llanadi. Mavlud rabilulavval oyining 12-kuni nishonlanadi.Musulmon mamlakktlarida mavlid kuni duolar, payg‘ambar sha'niga madhiyalardan iborat she'rlar o‘qiladi, sadaqalar movlud,8mavlud beriladi,ruhoniylarningyig‘ilishlario‘tkaziladi. Mavlidan-nabiy O‘zbekso‘zlashuvnutqidabuso‘z fonetikvariantlaridatalaffuzqilinadi. mavlid // mavlud, mavlidlik // mavludlik Mazkurgeortonimdiniymanbalarda shaklidaqo‘llanadi. O‘zbekistonda geortonim bilan bog‘liq etnografizmlarihamshakllangan. qo‘sh chiqarish, shoxmoylar, ekin sayli, Dehqonlar aynan shu kuni dalaga qo‘sh chiqarib, dastlabki urug‘ni yerga qadaganlar. qo‘shoshi O‘zbek xalqi yerga urug‘ qadash munosabati bilan kabi marosimlarni o‘tkazgan. yerni haydashdan oldin ho‘kizlarning shoxlari va bo‘yinturug‘ini yog‘ bilan moylaganlar. Keksa otaxonlarning ta'kidlashlaricha, mazkur odat zamirida ho‘kiz yil bo‘yi hormay-tolmay ishlasin, degan niyat mujassamlashgan ekan. Demak, Navro‘zgeortonimibirqanchaetnografizmlarniyuzagakelishigahamlisoniyvamadaniyasos bo‘lgan. Xalqimizning ardoqli bayrami Navro‘z ko‘plab bahoriy udumlarni, dehqonchilik madaniyatibilanbog‘liqqadimiymarosimlarni,urf-odatva rasm-rusumlarni o‘zida mujassam 1Qarang.Худойберганова Д. Лингвокультурология терминларининг қисқача изоҳли луғати. – Тошкент: Turon zaminziyo,2015.–Б.26. 2Ўзбектилинингизоҳлилуғати.–Тошкент:Ўзбекистонмиллийэнциклопедияси,2006.–2-ж.–Б.184. 3Ўзбектилинингизоҳлилуғати.–Тошкент:Ўзбекистонмиллийэнциклопедияси,2006.–2-ж.–Б.184.