QIYOSIY VA CHOG’ISHTIRMA TILSHUNOSLIK MASALALARI

Аннотация

Mazkur maqolada qiyosiy va chog‘ishtirma tilshunoslikning nazariy asoslari, ularning farqli va umumiy jihatlari, shuningdek, lingvistik tadqiqotlar uchun ahamiyati tahlil qilinadi. Qiyosiy tilshunoslik turli tillarning genealogik va tipologik o‘xshashliklarini aniqlashga xizmat qilsa, chog‘ishtirma tilshunoslik ularning strukturaviy va funksional jihatlarini o‘zaro taqqoslash orqali tadqiq qiladi. Maqolada ushbu yondashuvlarning ilmiy-epistemologik asoslari va ularning zamonaviy tilshunoslikdagi o‘rni Kalit so‘zlar: yoritibberiladi. qiyosiy tilshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik, til tahlili, genealogik tahlil, tipologiktadqiqot. Mamlakatimizda chet tillarini o‘qitishni rivojlantirish, ta’lim sifatini yuksaltirish, o‘quvchi yoshlarning chet tillarni o‘rganish bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini oshirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining chet tillarni o’rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risidagi qarorini amalga oshirishda boshqa fanlar bilan bir qatorda adabiyotshunoslik, tilshunoslik va tarjimashunoslikning ham o’z maqsadi va vazifalari mavjud. Til murakkab muloqot tizimi hisoblanadi. Xalqlar muloqoti uchun, ijtimoiysiyosiy munosabatlar uchun ham til asosiy vositadir. Har bir xalqning rivojlanishida adabiy-aloqalar ham muhim o’rin tutadi. Adabiy aloqalarni rivojlantirish esa xalqlar o’rtasidagi ma'naviy-ma'rifiy munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Tarjimashunoslik bo’lsa barcha xalqlar urf-odatlari va ilmiy ishlari bilan yaqindan tanishishga imkon beradi. Ko’rinib turibdikiy, adabiyotshunoslik, tilshunoslikvatarjimashunoslikkabifanlaryurtimizravnaqidamuhimahamiyatkasbetadi. Qiyosiy tipologiyaning predmeti va maqsadi. Tillar tipologiyasi tillar tuzilishining umumiy qonunlarini o‘rganuvchi tilshunoslikning alohida bo‘limi. Lingvistik tipologiyaning rivojlanishi. Lingvistik tipologiya rivojlanishining asosiy faktorlari. Lingvistik tipologiya va uning predmeti. Tillar tipologiyasi bo‘limlari: tipologiya, genetik tipologiya, (qiyosiy-tarixiy tilshunoslik), areal tipologiya (areal tilshunoslik). Xorijiy va ona tilining qiyosiy tipologiyasi fanning tarjimava chet tilinio‘qitish metodikasi fanlar bilan aloqasi.Bu fanning kelib chiqishi varivoji.Strukturaviytipologiya.Tilbirliklariningsemantik,strukturaviyrivojlanishi.Qiyosiy- tarixiy tilshunoslik namoyandalari va ularning bu fanga qo‘shgan hissalari. Tilda mikro va makrokategoriyalar va ularni qiyoslash. Makrokategoriyalar: grammatik kategoriyalar, semantik maydon, leksik – semantik guruh, sintaktik kategoriya, so‘z yasash maydoni, so‘z turkumi, sintaktik maydon va boshqalar. Makrokategoriyalar: tushuncha kategoriyasi (I.I. Meshchaninov), funktsional semantik maydon, (А.V. Bondarko), grammatik-leksik maydon, (E.V. Guliga, Ye.I. Shendels), tipologik kategoriya (J. Bo‘ronov). Tipologik va milliy kategoriyalar. Funktsional-semantik, grammatik-leksik va tipologik kategoriya nazariyalarining bir-biriga yaqinligi va ular tildagi aynan bir til hodisasiga turlicha yondashishningnatijasiekanligi.Lingvistiktipologiyadagiasosiyparametrlarklassifikatsiyasi. 37 Lingvistik tipologiyaning asosiy rivojlanish omillari. Lingvistik tipologiyaning til yaruslariga ko‘ra bo‘limlari. Chog‘ishtirma tilshunoslik va tipologiya. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslik va tipologiya. Ko‘plik tipologik kategoriyasi. Tipologiyaning segment yarusi. N.Xomskiy tipologik qarashlari. Lingvistik universaliyalar. Turkiy tillar tipologiyasi, mayl tipologik kategoriyalar. Semantik tipologiya. Tillarning tovush tuzilishidagi tipologik farqlari. So‘z tartibi tipologiyasi: qatʼiy va erkin so‘z tartibi. Maxmud Qoshg‘ariyning “Devoni lugʼatit turk” asarida tipologik qarashlar. Qiyosiy tipologiya va lugʼat turlari. So‘z boyligini boyishining tahlili. А.Navoiyning “Muxokamat-ul lugʼatayn” asaridagi tipologik qarashlar. Tipologiyada allomorfizm tushunchasi. Qiyosiy tipologiya, chog‘ishtirma tilshunoslik va semasiologiya. Porroyal grammatikasi. Qiyosiy tipologiya va leksik-stilistik usullar. Lingvokulturologiya va dunyoni qurish nazariyalari. Chog‘ishtirma tilshunoslik predmeti. Qardosh va qardosh bo‘lmagan tillarni qiyoslash. Kontrastiv lingvistika. Chog‘ishtirma tilshunoslik metodlari. Kognitiv tilshunoslik va chog‘ishtirma tilshunoslik. Qiyosiy tilshunoslik va lingvokulturologiya. Chog‘ishtirmatilshunoslikvapragmalingvistika. Qiyosiy tipologiyaning predmeti va maqsadi. Tillar tipologiyasi tillar tuzilishining umumiy qonunlarini o‘rganuvchi tilshunoslikning alohida bo‘limi. Lingvistik tipologiyaning rivojlanishi. Lingvistik tipologiya rivojlanishining asosiy faktorlari. Lingvistik tipologiya va uning predmeti. Tillar tipologiyasi bo‘limlari: tipologiya, genetik tipologiya, (qiyosiy-tarixiy tilshunoslik), areal tipologiya (areal tilshunoslik). Xorijiy va ona tilining qiyosiy tipologiyasi fanning tarjimava chet tilinio‘qitish metodikasi fanlar bilan aloqasi.Bu fanning kelib chiqishi varivoji.Strukturaviytipologiya.Tilbirliklariningsemantik