“MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA LEKSIK VA KONTEKSTUAL ANTONIMLARNING IFODALANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada “Mahbub ul-qulub” asaridagi leksik va kontekstual antonimiya haqida so‘z yuritilgan bo‘lib, adibning antonimlar qo‘llash mahorati haqida fikr- Kalit so‘zlar mulohazalarbayonqilingan. : Antonimiya, antonim, kontekstual antonimiya, tazod, janr, leksema, fonetika,antonimikjuft,kontekst,matn. THEUSE OF LEXICAL AND CONTEXTUAL ANTONYMSIN THE WORK “MAHBUBUL-QULUB” MuzaffarovKamoliddinAbdusalomoʻgʻli TeacheroftheDepartmentof“UzbekLanguageandLiterature” TashkentUniversityofAppliedSciences kamoliddinmuzaffar0990@gmail.com Annotation : This article discusses antonyms and contextual antonyms in Mahbub ul- Keywords qulub,anddiscussestheauthor'sskillinusingantonyms. : Antonymy, antonym, contextual antonymy, contrast, genre, lexeme, phonetics,antonympair,context. O‘zbektilidaantonimlikhodisasikengtushunchabo‘lib,butunbirasarmazmuniniochib berish; asardagi voqealar tizimini aniqroq, ravshanroq ko‘rsatish; biror bir qahramonni, narsalarni, joylarni ijobiy yoki salbiy sifatlarini ko‘rsatishning eng samarali usulidir. Ayniqsa, badiiy asarlarda antonimlardan froydalanish. Badiiy asar qiymatini yanada oshiradi. Antonimlar haqida eng to‘g‘ri ta’rifni buyuk tilshunos olim Shavkat Rahmatillayev o‘zining “O‘zbek tili antonimlarining izohli lug‘ati” asarida o‘zing shaxsiy qarashlari orqali bir qancha katta-kichik, uzoq-yaqin, chap-o‘ng, sog‘aymoq-kasal bo‘lmoq, muxabbat- xulosalarini bergan: “qarama-qarshi, zid ma’no bildiradigan so‘zlar biri ikkinchisiga nisbatan nafrat antonim deyiladi: kabi : yaxshi-yomon, baland-past, tor - keng, qattiq yumshoq, tez- So‘zturkumlari bo‘yichaantonimlarbelgi bildiradigan so‘zlar doirasida,ayniqsa,sifatva sekin, oz-ko‘p ravishlar orasida ko‘p uchraydi kabi.[2:7] Ko‘rinib turganidek antonimlar asosan sifat va ravish so‘z turkumlarida doirasida yuzaga chiqar ekan. Matnlarda antonimlarning antonimligi ochiq- oydin ko‘rinib turadi va bu so‘zlar matndan tashqari holatlarda ham leksik antonimiya vazifasini bajaraveradi. Antonim badiiy adabiyotda qo‘llanilib, tazod janrini yaratish uchun xizmat qiladi. Alisher Navoiy shu darjada daho ijodkor bo‘lganki, asarlarida har bir so‘zni shunchaki keltirmay, ularga o‘ziga xos yuklamalarni yuklagan. Alisher Navoiy asarlarida, shu jumladan “Mahbub ul-qulub” asarida antonimlardan o‘rinli foydalangan. Bu esa asardagi yaxshi-yomon, katta-kichik, ko‘p-oz, vayrona-oshyona, antonimlarni o‘rganishga yana bir asos bo‘ladi. “Mahbub ul-qulub” da gap tarkibida keladigan sof antonimlar. Masalan, 48 mazlum-zolim, ulug‘-kichkina, rosix-nosix va h.k. va antonimiyaning tarkibiy qismi bo‘lgan kontekstualantonimiyanijudako‘po‘rinlardaishlatilgan. Kontekstual antonimiya o'zaro zid ma’no ifoda etmagan leksemalarning ma’lum kontekst ichida so'zlovchi yoki muallif tomonidan antonimik munosabatlarga kiritilishidir. qand tuzga Buniquyidagishe’riymisralartahlilidako'rishmumkin: tuz, qand Ushoq oq monanderur, Valekinbiri biri erur. (A.Navoiy) Buasarulug‘mutafakkir, shoir, yozuvchi AlisherNavoiyning umri oxirida (1500-1501) yozilgan yirik nasriy asaridir. U muallifning g‘oyat mazmunli va sermashaqqat hayoti davomidato‘planganboytajribasivaxulosalaringyig‘indisidir[1:03]demak,buasardatengsiz adib hayoti davomida ko‘rgan-bilganlarini taqqoslashlar asosida asarga singdirib yuborgan. Qachonki biz bir narsani tasvirlamoqchi bo‘lsak, uni taqqoslaymiz va zidini keltiramiz. Ana shunda biz tasvirlayotgan shaxs, narsa-buyum va joyning qadr-qimmati oshadi. Muharrir bu taqqoslashlargaquyidagichafikrbildiradi.“Mahbubul-qulub”daNavoiybevositao‘zdavridagi deyarali barcha ijtimoiy guruh va tabaqalarga tavsif beradi va ularning qay biri yaxshi yoki yomon, qay biri insoniylikka, xalqqa, mamlakatga foydali yoki ekanligini boshqa asarlariga qaragandakengroq,chuqurroqvaaniqroqbayonetadi.[1:04]Adib“Mahbubul-qulub”asarida she’riy va nasriy yo‘lda ham antonimlardan unumli foydalangan. Quyida esa “Mahbub ul- qulub”asaridanantonimvakontekstualantonimlardanmisollarkeltiribo‘tamiz. podshohiyu Masnaviy: shohliqdin Ulus darveshvash, Jahondorlarg‘a Anga kelibfaqrxash, Valiy faqr sipehrintiboh, xoshokcha, ahli olidaxoqiroh, aflokcha. Jahonmulkiolinda benavolarnavosozi Valebirko‘ngulmulqi Bori ul, Hamulnav’kim,ShohAbulg‘oziul,[1:145-146] Podshohiyu,shohliqdin,jahondorlarga,Valiy-faqr,xoshokcha-aflokcha, Adib bu masnaviysida antonimlarni kerakli o‘rinda qo‘llagan. Bir necha sinonim so‘zga benavolar-navosozi. bittaantonimqo‘llagan. yolg‘on chin Adib asarning “Nomunosib noiblar zikrida” faslida ushbu antonimlardan kerakli yolg‘on chin foydalangan. Nima olurda anga o‘rnig‘a va musulmonlarg‘a nuqson anga din o‘rnig‘a, borida anga demaki mahol va rishvat olurda o‘zga so‘z deb, ammo ko‘nglida o‘zga xayol.[1:147] Bunda buyuk mutafakkir yolg‘on va chin antonimlari orqali “Zolimvajohilvafosiqpodshihlarzikrida” nomunosib noiblar ko‘nglidagi dil va til boshqaligini oddiy shu ikkita antonim yordamida tasvirlabberayapti.Asarning faslidaesakontekstual yoruq,subh qorong‘ukechasidur antonimlarda keng foydalaniladi. Masalan, Odil