OSMON VA YER KONSEPTINING QIYOSIY-TIPOLOGIK XUSUSIYATLARI (J.R.R. TOLKIENNING THE SILMARILLION VA A.NAVOIYNING LISON UT-TAYR ASARLARI ASOSIDA)

Аннотация

The concepts of heaven and earth have been among the core literary elements since ancient times. This article highlights the comparative-typological features of these concepts based on J.R.R. Tolkien’s The Silmarillion and Alisher Navoi’s Lison ut-Tayr. Keywords: A. Navoi, J.R.R. Tolkien, Lison ut-Tayr, The Silmarillion, concept of heaven and earth, literary genre, comparative typology. Osmon va yer konseptlari insoniyatning dunyoqarashida muhim o‘rin tutadigan universal ramzlardir. Ular turli madaniyatlar, dinlar va adabiy an’analarda o‘ziga xos talqin qilinib, falsafiy, diniy va estetik ma’nolarga ega bo‘ladi. Bu konseptlar insonning o‘zini, olamni va ilohiyotni idrok etish jarayonida markaziy o‘rin egallaydi. J.R.R. Tolkienning “The Silmarillion” va Alisher Navoiyning “Lison ut-Tayr” asarlari ushbu konseptlarni g‘arb va sharq adabiy-falsafiy an’analari doirasida tahlil qilish uchun muhim manba hisoblanadi. Ushbu maqola mazkur asarlarda osmon va yer konseptlarining ramziy, mifologik va tasavvufiy ma’nolarini qiyosiy-tipologik tahlil qilishga bag‘ishlanadi The Silmarillion g‘arb mifologiyasi va xristian falsafasiga asoslangan epik asar bo‘lib, unda osmon va yer Arda dunyosining asosiy tarkibiy qismlari sifatida tasvirlanadi. Tolkien o‘z asarida osmonni ilohiy muqaddaslik va abadiylik ramzi sifatida talqin qilsa, yer moddiy dunyo va ziddiyatlar makoni sifatida ko‘rinadi. Boshqa tomondan, Alisher Navoiyning Lison ut-Tayr asari sharq tasavvufi va islomiy ma’naviyatga asoslanib, osmonni ma’rifat va ilohiy muhabbat, yerni esa nafs va sinovlar makoni sifatida tasvirlaydi. Har ikki asar o‘ziga xos madaniy va falsafiy kontekstda ushbu konseptlarni talqin qiladi, bu esa ularning qiyosiy tahlilini dolzarb va muhim qiladi. Ushbu maqola ushbu ikki asardagi osmon va yer konseptlarini chuqur tahlil qilib, ularning ramziy ma’nolari, tipologik xususiyatlari va madaniy-falsafiy farqlarini aniqlashga qaratilgan. Tahlil jarayonida har bir asarning dunyoqarashi, 1 ramziy tizimi va estetik 55 ` qadriyatlariga alohida e’tibor beriladi. Maqola g‘arb va sharq adabiy an’analarining o‘zaro ta’siri va farqlarini ko‘rsatish orqali ushbu konseptlarning universal va xos xususiyatlarini yoritishni maqsad qiladi. J.R.R. Tolkienning The Silmarillion asari o‘rta asr g‘arb mifologiyasi va xristian falsafasiga asoslangan epik dunyoqarashni aks ettiradi. Asarda osmon va yer Arda deb ataluvchi koinotning asosiy tarkibiy qismlari sifatida tasvirlanadi. Iluvatar tomonidan yaratilgan bu dunyo Valar va Maiar kabi ilohiy mavjudotlarning faoliyati orqali shakllanadi. Osmon ilohiy nurning, poklikning va abadiylikning ramzi sifatida talqin qilinadi. Masalan, Varda tomonidan yaratilgan yulduzlar osmonning muqaddasligini va ilohiy qudratni ifodalaydi. Yulduzlar nafaqat estetik element, balki elflarning uyg‘onishi va insoniyat tarixining boshlanishi bilan bog‘liq muhim ramz sifatida ko‘rinadi. Yer The Silmarillionda moddiy dunyo sifatida tasvirlanadi, bu yerda yaxshilik va yovuzlik o‘rtasidagi ziddiyatlar ro‘y beradi. Ardaning yaratilishi jarayonida Valar tomonidan shakllantirilgan yer Morgothning buzg‘unchilik harakatlari tufayli doimiy o‘zgarishlar va mojarolarga duch keladi. Yer insonlar, elflar, kurganlar va boshqa jonzotlarning hayot kechiradigan makoni bo‘lib, u o‘zgaruvchan va sinovlarga to‘la dunyo sifatida tasvirlanadi. Tolkienning yer tasviri xristian falsafasidagi “gunohga botgan dunyo” tushunchasiga yaqin bo‘lib, unda insonning o‘z taqdirini belgilashdagi erkinligi va mas’uliyati muhim o‘rin tutadi Osmon va yer o‘rtasidagi munosabat The Silmarillionda ilohiy va moddiy olamlar o‘rtasidagi chegara sifatida ko‘rinadi. Osmon Valarning makoniusa, yer foni mavjudotlarning sinov maydoni sifatida talqin qilinadi. Bu ikki olam o‘rtasidagi ziddiyat va uyg‘unlik asarning asosiy mavzularidan biridir. Masalan, Morgothning osmon ramzlariga (yulduzlar va quyoshga) ta’sir o‘tkaza olmasligi uning cheklangan qudratini ko‘rsatadi, lekin yerda uning buzg‘unchilik harakatlari 2 katta oqibatlarga olib keladi. Shu tariqa, osmon va yer konseptlari Tolkien dunyoqarashida kosmologik va falsafiy muvozanatni ifodalaydi. Alisher Navoiyning Lison ut-Tayr asari sharq tasavvufi an’analariga asoslangan bo‘lib, osmon va yer konseptlari insonning ma’naviy sayohati va ilohiy haqiqatga intilishi kontekstida talqin qilinadi. Asar Attorning *Mantiq ut-Tayr* asariga tayanib yozilgan bo‘lib, unda qushlarning Simurg‘ni izlab sayohat qilishi tasavvufiy yo‘lning ramzi sifatida tasvirlanadi. Osmon bu yerda ilohiy ma’rifat, muhabbat va abadiy haqiqatning makoni sifatida ko‘rinadi. Qushlarning osmonga yo‘l olishi inson ruhining nafsdan voz kechib, ilohiy poklik sari yuksalishini anglatadi. Yer Lison ut-Tayrda moddiy dunyo va nafsning sinovlari makoni sifatida tasvirlanadi. Qushlarning sayohati yerning cheklovlaridan chiqib, osmonga yetishish orqali ma’naviy ozodlikka erishishni ramziy ifodalaydi. Yer insonning ichki ziddiyatlari, nafsning vasvasalari va dunyoviy sinovlar bilan bog‘liq bo‘