FIRIBGARLIK JINOYATINING ZAMONAVIY KO‘RINISHLARI VA ULARNI TERGOV QILISHNI TAKOMILLASHTIRISH METODIKALARI

Аннотация

Muallif ushbu maqolada firibgarlik jinoyatining hozirgi kunda tarqalayotgan zamonaviy ko’rinishlari, ularni tergov qilishni takomillashtirish metodikasilari, o’ziga xos xususiyatlari, ularning turlari, ushbu turdagi jinoyatlarni fosh etish ytuzasidan takliflar berilgan. Kalit so‘zlar Firibgarlik, kiberjinoyat, moliyaviy firibgarlik, phishing, ponzi sxemalari, ichki savdolar, ijtimoiy manipulyatsiya, korporativ firibgarlik, tergov metodlari, rossiya, aqsh, sun’iy intellekt, xalqaro hamkorlik, firibgarlikni oldini olish, moliyaviy jinoyatlar. Firibgarlik jinoyatlari so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. Yangi shakllar texnologik yutuqlar, iqtisodiy o‘zgarishlar va globalizatsiya ta’sirida yuzaga kelgan. Rossiya va AQShda firibgarlik jinoyatlari o‘zining xususiyatlari va murakkabligi bilan farq qilmoqda, bu esa firibgarlikka qarshi kurashish va uni tergov qilish metodlarini innovatsion tarzda ishlab chiqishni talab qilmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi firibgarlikning zamonaviy shakllarini o‘rganish, Rossiya va AQShdagi tergov metodlarini tahlil qilish hamda amaldagi jarayonlarni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berishdir1. Firibgarlik, boshqalarning pul yoki boshqa foyda olish maqsadida aldash harakati sifatida ta’riflanadi. Firibgarlik iqtisodiyot, biznes, siyosat va hatto shaxsiy munosabatlar kabi turli sohalarga ta’sir ko‘rsatadi. Tarixan firibgarlik, ko‘pincha an’anaviy bozorlar doirasidagi aldovlar bilan bog‘langan bo‘lsa, bugungi kunda yangi firibgarlik shakllari, jumladan, kiber- firibgarlik, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash va onlayn firibgarliklar paydo bo‘ldi2. Firibgarlikni o‘rganishning ahamiyati nafaqat uning metodlarini tushunishda, balki huquqni muhofaza qilish idoralariga firibgarlarni aniqlash, oldini olish va javobgarlikka tortish bo‘yicha samarali usullarni taklif qilishda ham ko‘zlanadi. Rossiya va AQSh kabi mamlakatlarning tajribalari zamonaviy firibgarlikni bartaraf etishda foydali ma’lumotlar taqdim etishi mumkin3. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 97 ` Zamonaviy firibgarlik shakllari texnologiyalarning rivojlanishiga moslashgan. Quyida eng keng tarqalgan firibgarlik turlari keltirilgan: Kiber-firibgarlik internet yoki raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan firibgarlik faoliyatidir. Kiber-firibgarlikning ba’zi keng tarqalgan shakllari: Phishing: Firibgarlar ishonchli tashkilotlardan kabi ko‘rinib, shaxsiy yoki moliyaviy ma’lumotlarni olishga harakat qilishadi4. Xakerlik va ma’lumotlarni o‘g‘irlash: Firibgarlar tizimlarga noqonuniy kirib, maxfiy ma’lumotlarni, masalan, bank kartalari raqamlarini o‘g‘irlaydilar. Moliyaviy firibgarlik eng keng tarqalgan firibgarlik turlaridan biridir va quyidagi shakllarda amalga oshiriladi: Ponzi sxemalari: Firibgarlik asosida amalga oshiriladigan investitsiya sxemalari bo‘lib, ular ilgari investitsiya qilganlarga yangi investorlarning pulini berishadi. Ichki savdolar: Maxfiy va nohalol ma’lumotlardan foydalanib, aksiya yoki qimmatli qog‘ozlarni savdo qilish. Firibgarlar psixologik taktikalardan foydalanib, qurbonlarni aldash yoki manipulyatsiya qilishadi. Bunga misollar: Romantika firibgarligi: Firibgarlar internetda soxta shaxslar yaratib, qurbonlarni moliyaviy va emosional jihatdan aldashadi. Investitsiya firibgarligi: Firibgarlar odamlarni mavjud bo‘lmagan yoki qimmatli bo‘lmagan loyihalarga sarmoya kiritishga majbur qiladilar. Korporativ firibgarlik - bu tashkilotlar ichida amalga oshiriladigan firibgarlik faoliyati. Bunga misollar: Pul o‘g‘irlash (Embezzlement): Tashkilot ichidagi xodimlar yoki mansabdor shaxslar tomonidan mablag‘larni o‘zlashtirish5. Soxta hisob-kitoblar: Kompaniyaning moliyaviy holatini yashirish maqsadida moliyaviy hisobotlarni buzish. Rossiyada firibgarlikni tergov qilishda an’anaviy huquqiy metodlardan foydalanilgan. Biroq, kiberjinoyatlar va raqamli firibgarliklar ko‘paygan sari, huquqni muhofaza qilish idoralari yangi texnologiyalarni tadbiq etishga o‘tgan. Masalan, Rossiyadagi tergovchilar firibgarlikning onlayn shakllarini aniqlash, moliyaviy operatsiyalarni kuzatish va kiberjinoyatchilarni xalqaro miqyosda ta’qib qilish uchun raqamli jinoyatlarni tekshirish vositalarini ishlab chiqdilar. Shuningdek, xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik