AUTIZM SPEKTRIDA BUZILISHI BO’LGAN BOLALARNI KLINIK VA PSIXOLOGIK TASNIFI

Аннотация

в статье представлена информация о психологических особенностях раннего детского аутизма, эмоциональных связях у детей с расстройствами аутистического спектра, их изучении зарубежными психологами, клинических признаках и социально-психологических особенностях. Ключевые слова: аутизм в раннем детстве, эмоциональные связи, социальное поведение, речь, вербальное общение, механическая память, экзололия, шизофрения. XX asrda bir qator xastaliklar qatoriga yangi kasallik qo`shildi. Xalqaro kasalliklar klassifikatsiyasining XKT-10 tasnifiga ko‘ra F 84 –bolalardagi autizm 2-2,5 yoshda (ba’zan 3-5 yoshda) namoyon bo‘ladigan va bolaning psixikasiga ta’sir qiladigan umumiy rivojlanish buzilishi sifatida belgilab qo‘yilgan. Mazkur psixologik buzilishlar quyidagi holatlar bilan belgilanadi. a) bolada 3 yoshgacha namoyon bo‘ladigan anomoliyalar v) 3 ta sohadagi psixopotologik o‘zgarishlar: ekvivalent ijtimoiy xamkorlik o‘zaro ta’sir buzilishi, muloqot va xulqiy funksiyalarida monotopik va steriotiplik kuzatiladi. Avvalo muloqatga bo‘lgan ehtiyoj va xamkorlik qilish qobiliyati buziladi. Hulq-atvor, qiziqishlar va faollikda steriotiplar kuzatiladi. Muloqotdagi buzilish bu muloqat vositalaridagi patologiya (quloq va tildagi) emas balki muloqotni o‘zini buzilishidir. Rus psixologi Olga Sergeevna Rudik tomonidan ishlab chiqilgan erta bolalik autizmi sindromi (RDA) klinik va psixologik tasnifiga ko`ra, tashqi muhit bilan o`zaro munosabatlardagi buzilishlarning tabiati va darajasiga, ya`ni autizm turiga qarab to`rtta asosiy guruhga ajratgan. I guruh bolalarning tashqi muhitdan ajralishi, ijtimoiy aloqalarga bo`lgan ehtiyojning pastligi, boshqalar bilan elementar aloqa va ijtimoiy xulq-atvor ko`nikmalarining shakllanmaganligi, aqliy faolligi pastligi bilan tavsiflanadi. Bu guruh bolalarida maqsadli harakatlar, mutizm, doimiy e`tibor, g`amxo`rlik zarurati yo`qligida bir obyektdan ikkinchisiga doimiy harakat mavjud. II guruh bolalari uchun tashqi muhitni rad etish xarakterlidir. I guruh bolalaridan farqli o`laroq, ularda aqliy faollik yuqori, tashvish va qo`rquv bilan kurash, bir xil so`zlarni, iboralarni, 15 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si she`rlarni takrorlash mavjud. Ushbu guruhdagi bolalarning xulq-atvoridagi stereotiplardan tashqari, impulsiv harakatlar, g`alati jilmayishlar va turushlar qayd etilgan. Nutq aloqalari juda yomon, ko`pincha ma`nosiz javoblar bilan cheklangan. III guruh bolalarida tashqi muhitning autistik almashinuvi kuzatiladi, bu o`zini odatlanish bilan patologik qo`zg`alishlarda (masalan, yomon hidlar, axloqsizlik, shafqatsiz sahnalarni chizish, g`ayrioddiy ovqat va boshqalar), kompensatsion fantaziyalarda, ko`pincha tajovuzkorlik bilan namoyon qiladi. Bu ko`rinishlarga atrof-muhitdan himoya qilish shakli sifatida qaraladi. Ular kognitiv rivojlanishning yuqori darajasi, shuningdek, aniq dialogik bilan kengaytirilgan monolog nutqi bilan ajralib turadi. IV guruh bolalari tashqi ta`sirlar bilan tavsiflanadi. I-III guruh bolalaridan farqli o`laroq, ularning autistik to`siqlari kamroq aniqlanadi va himoya ko`pincha yetarli. Ular qo`rqoq, uyatchan, himoya sifatida ular xulq-atvor ko`rinishlariga intilishadi, qiyin vaziyatda ular jalb qilinadi. Ushbu guruhdagi ba`zi bolalar ma`lum sohalarda iqtidorli xisoblanishadi. I guruh bolalari eng yomon rivojlanish prognoziga ega. Boshqa guruhlardagi bolalar doimiy ravishda yaxshilanadi. IV guruh bolalarini nafaqat ommaviy maktabda o`qishga tayyorlash, balki unda (kamdan-kam hollarda bo`lsa ham) oldindan maxsus tayyorgarliksiz o`qishlari mumkin, deb ishoniladi. Noqulaylik, muvofiqlashtirilmagan harakatlar autizm tashxisli bolalar uchun odatiy holdir. Shunga qaramay, ayrim bolalarda (K.S. Lebedinskaya va O.S. Nikolskaya), harakatlar yengil, silliq, oqlangan. Masalan, yurish ko`nikmalarini o`zlashtirgandan so`ng, ular hech qachon yiqilmasdan, divanning orqa tomonida yurishlari, shkafga yoki zinapoyalarga ko'tarilishlari mumkin. Biroq, ko`nikmalar faqat tanish muhitda yaxshi amalga oshiriladi. Ko`pgina autizmli bolalar madaniy, gigiyenik va boshqa o`z-o`ziga xizmat ko`rsatish ko`nikmalarini egallashda alohida muammolarga duch kelishadi.Yosh bolalarda autizmning klinik va psixologik variantlari hayotning dastlabki ikki yilidagi autizmli bolalarda erta aqliy rivojlanish xususiyatlari kuzatiladi. Shunday qilib, erta yoshda I guruh va boshqa guruhlar bolalari uchun autizmning turli belgilarining kombinatsiyasi xarakterlidir. Bir misol keltiraylik: bola kattalar huzurida bo`lishni afzal ko`radi, lekin shu bilan birga begonalarning o`yiniga aralashishga qat`iyan qarshilik qiladi, taqlid qilishga urinmaydi, mehrga toqat qilmaydi, sevganining hissiy holatini his qilmaydi, bor yoki buni sezishni istamaydi. Bu bolalarning kayfiyatiga, ularning xatti-harakatlariga ta`sir qiladi. Ular kattalarning salbiy munosabatiga, remarkaning keskin shakliga sezgir. Begona odamlar oldida ular qo`rqoq, inhibe qilinadi va yorqin kontrastli yorug`likdan qochisha