К содержанию
РецензированоUZ2026

QORAQALPOQ XALQ DOSTONLARINING LEKSIK QATLAMI

ILM-FAN VA INNOVATSIYA · ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

Наука и инновация · 2026

Аннотация

Ushbu tezisda xalq dostonlari tilida unumli qo‘llanilgan ijtimoiy-siyosiy so‘zlarning qo‘llanilish doirasi o‘rganib chiqilgan bo‘lib, bunday so‘zlarning bugungi kundagi Tayanch so‘zlar ahamiyatitahlilqilindi. : lingvofolkloristika, leksikologiya, leksema, sema, ijtimoiy, siyosiy so‘zlar. Xalq dostonlaridagi qimmatli narsa odamlarning shaxsiy va ijtimoiy hayotidagi erkinligini himoya qilishdir. "Go‘ro‘g‘li - mazmun va shakl jihatidan chuqur xalq badiiy dostonlarining biri" [4.61]. Al, «Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira» dostonlari ham turkiy tilli xalqlarga keng tarqalgan liro-eposlar ekanligi ma’lum. Demak, bu dostonlarda ijtimoiy-siyosiy so‘zlarning qo‘llanilishi tabiiy hodisa bo‘lib, ular orasida o‘g‘uz tili elementlari hambor. Eng birinchi navbatda ijtimoiy-siyosiy so‘zlar mamlakatni boshqarish ishlariga bog‘liq bo‘lib keladi. Bunday so‘zlar xalqning ijtimoiy hayotini belgilaydi. Shuning uchun ham, dostonlarda keng qo‘llaniladi. Ijtimoiy-siyosiy so‘zlar XVIII-XIX asrlarga oid yozma yodgorliklardamavjud[3.252]. Shoh, sulton so‘zlari asosan arab tiliga xos so‘zlar bo‘lib, hozirgi o‘g‘uz tillarida shoh, sulton shaklida tez-tez qo‘llaniladi. Bunday so‘zlar o‘g‘uz tillari guruhidagi tillarda ko‘plab uchraydi va ularning lug‘at tarkibiga aralashib ketgan. Ular hali ham adabiy tillarida qo‘llaniladi. Bunday so‘zlar dostonlar tilida uchrashi, bu dostonlarning qoraqalpoq xalqlariga o‘g‘uz guruhidagi xalqlardan o‘tgani bilan belgilanadi. Ammo, qipchoq guruhidagi tillarda deyarliqo‘llanilmaydi. TóletipalarmanShahnıńaldında(«G»,41-bet) Yaqıpulıolsultanshahızat(«G»,184-bet). Ǵánim sózi dástanlar tilinde júdá siyrek qollanılıp, dushpan, raxil sózlerine sinonim retindeqolanıladı: Gánimlerdińjúrekbawrıntestińiz(«G»,17-bet) Shuni ham aytib o‘tishimiz kerak dostonlar tilida uchraydigan el boshqaruv ishlariga bog‘liq mahram, xo‘ja, mirzo, bek kabi so‘zlar arab tilidan o‘zlashgan so‘zlar. Bunday so‘zlar guruhi ko‘pincha ozarbayjon, turkman xalqlaridan tarqalgan dostonlar tilida qo‘llaniladi. Shuningdek,miskin,g‘arib,musofirkabiso‘zlarhaqidahamshuniaytishgabo‘ladi. Dostonlarda diniy tushunchalarga bog‘liq so‘zlar guruhi juda ko‘p. Ma’lumki, bu holat aholiningijtimoiyhayotiga bog‘liq.Bunday so‘zlarorasida arabtilidano‘zlashgan so‘zlarbilan birgao‘g‘uztilielementlarihamuchraydi.Masalan,ma’lum,rahbarvah.k. Máwlim qanatberipushtımdakeldim(«Ǵ-A»,165-bet) Máwlim-xoja,iyem,Allamánisindegisózbolıptabıladı. O‘g‘uz tillari elementlari qatoridagi diyor, oba qand, shahar, viloyat so‘zlari o‘sha davrningijtimoiyturmushiniko‘rsatadi. 110 BulobalarÁxmedsardareliedi(«G»,83-bet) ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Bu misoldagi "oba" so‘zi qoraqalpoq tilida "ovul" so‘zi bilan birga sinonim sifatida qo‘llaniladi. Íqtiyaretbasqadiyardı(«Ǵ-A»,56-bet) Diyarbekiratlısháhárbaredi(«Ǵ-A»,17-bet) Bu misoldagi diyor, shahar so‘zlari qoraqalpoq tilida yurt, vatan, shahar so‘zlari bilan sinonimsifatidaqo‘llaniladi. Birkántlielattıkordi(«S-H»,196-bet). "Kant" so‘zi ozarbayjon tiliga xos so‘z bo‘lib, qoraqalpoq tilida "qishloq" so‘zi orqali ifodalanadi. Hozirgidavrdaboshqatillardankirganso‘zlarshuningdekharxilxalqlarningturmushini, urf-odatlarini, til xususiyatlarini ko‘rsatadigan ekzotik leksikada keng qo‘llaniladi [2.33]. Masalan, shoir I.Yusupovning "Gilamchi ayol haqida haqiqat" poemasida turkman tiliga xos qardoshlik,vabokabiso‘zlarniuchratamiz: Qorlıqpenenóttihayaldıńkúnleri, Kórealmadıózobasın,sheshesin.(I.Yusupov«G.h.h.h.») Dostonlarning leksikasida dadilxona, shikor, nahorxona, chilim, sozende-go‘yanda, karnay-surnay,sozso‘zlarikengqo‘llanilgan: Shámbildińnaxarxanasnashıǵıp,gernay-sırnayshaldırıpedi.(«G»,83-bet) Bázirgen,qırajsózleriházirgidáwirdeoǵuztoparındaǵıtillerdeushırasadı. Sóylesenbázirgenqaydankelersen(«Ǵ-A»,144-bet). Bu dostonlarda "oshiq" so‘zining qo‘llanilishi haqida alohida to‘xtalib o‘tishimiz kerak. Chunki shu so‘zning qo‘llanilishi dostonlarning o‘g‘uz guruhidagi xalqlardan tarqalganligini ko‘rsatadi. Qoraqalpoq xalqining liro-eposlarining ko‘pchiligi ozarbayjon turkman xalqlaridan tarqalgan. Masalan, "Oshiq-Najab" dostoni qoraqalpoqlar orasida turkman baxshilari orqali tarqalgan,so‘ngqoraqalpoqchamilliyversiyasipaydobo‘ldi. "Ochiq"so‘ziKavkazxalqlarida"oshiq"tarzidaqo‘llaniladi. "Ashug (arabcha ochiq degan so‘z) - Kavkaz xalqlari adabiyotida ko‘p uchraydi. Bizningcha "jirchi," "qo‘shiqchi" deganga to‘g‘ri keladi. Bular izlardagi shoir, qozoqlardagi "oqin"degantushunchalarbilanteng.Oshiqlaro‘zasarlarinitorlicholg‘uasboblariyordamida ijroetadilar."[1.10-11]. Ochiqso‘zinibizdostonlarda shuma’noda uchratamiz.Shuningbilanbirgaochiqbo‘lish, yaxshiko‘rishma’nosidahamqo‘llaniladi. AshıqAxmetbababirtóbenińbasınashıgıp,kóztaslapqaradı.(«S-X»,196-bet) Ǵáripashıqderatını(«Ǵ-A»,14-bet). AshıqQambaraytarbaǵıńakirsem(«G»,165-bet). Xulosa qilib aytganda dostonlarda ijtimoiy-siyosiy leksik birliklarni qo‘llash orqali o‘sha davrdagi siyosiyvaziyat bilanbirga ijtimoiyturmushtarzinianiqtarzda tush

Доказательный фрагмент

«Ushbu tezisda xalq dostonlari tilida unumli qo‘llanilgan ijtimoiy-siyosiy so‘zlarning qo‘llanilish doirasi o‘rganib chiqilgan bo‘lib, bunday so‘zlarning bugungi kundagi Tayanch so‘zlar ahamiyatitahlilqilindi.»

Образец извлечения

Демо-превью

Ushbu tezisda xalq dostonlari tilida unumli qo‘llanilgan ijtimoiy-siyosiy so‘zlarning qo‘llanilish doirasi o‘rganib chiqilgan bo‘lib, bunday so‘zlarning bugungi kundagi Tayanch so‘zlar ahamiyatitahlilqilindi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

Цитирований
0
Просмотров
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
leksikologiya, lingvofolkloristika, leksema
Открыть DOI
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники