NARXLAR TURLARI, ULARNING TARKIBI VA NARXNI SHAKLLANTIRISH USULLARI

Аннотация

Mazkur tezisda narx tushunchasi, uning iqtisodiy mazmuni va bozordagi roli tahlil qilinadi. Har bir narx turining shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar, ularning tarkibiy qismlari – tannarx, foyda, soliqlar va ustamalar tahlil qilinadi. Shuningdek, narxni shakllantirishning asosiy usullari – xarajatlar asosida narx belgilash va raqobatga asoslangan narxlash usullari ko‘rib chiqiladi. Tezisda amaliy misollar asosida narx siyosatining samaradorligi va bozordagi o‘rni baholanadi. Bu mavzu iqtisodiyotni bozor mexanizmlari asosida boshqarish, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish va foydani oshirishda Kalit so‘zlar: muhimahamiyatkasbetadi. foyda, ishchi kuchi, tannarx, inflyatsiya, tushirilgan baholar, xom- ashyo, moliyaviyresurslar. Narx – bu raqobat, resurslarni qayta taqsimlash, kapital harakatining vositasidir. Narx bu tovar nafliligi tan olinganda uning qiymatining pulda ifodalanishi, qiymatning bozorda namoyon bo‘lish shakli. Har bir mamlakatda makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash, aholi turmush farovonligi hamda ularning real daromadlarini muttasıl oshirib borishda ichki iste'molbozorida narx-navoningbarqarorligimühimo'rintutadı.Chunkinarx-navoningoshib borishi (inflyatsiya) aholi ixtiyoridagi daromadlarning xarid qobiliyatini pasaytirib, ularning ma’lumturdagitovarvaxizmatlariste’molidanvozkechishigasababbo'lishimumkin. Bozor narxlarining asosiy xususiyati - ularning doimo o‘zgarib turish qobiliyatidir. Bu tabiiydir, chunki narxlar talab va taklifni o‘zaro bog‘lovchi vositadir. Bizga ma’lumki, ularning har ikkalasi ham harakatchandir. Shuning uchun marketing strategiyasida harakatchan narxlar siyosatidan foydalaniladi. Bu siyosat tovarning bozordagi harakatini tovar hayotiylik davrining turli bosqichlarini tartibga solish va boshqarishni, bozorga yangi iste’mol tovarlari va ishlab chiqarish vositalarini kiritishni, eskirgan modellarni bozordan siqib chiqarishni ta’minlaydi. Narxlar hech qachon sababsiz o‘zgarmaydi. Masalan, biror kamchiligi bo‘lgan va ma’naviy eskirgan tovarlar pasaytirilgan baholarda, hattoki, tushirilgan baholar deb ataluvchi narxlarda sotiladi. Yuqori narxlar esa yuqori sifatli, yangi iste’mol qobiliyatiga ega bo‘lgan tovarlarga o‘rnatiladi. Rivojlangan iqtisodiyotga ega bo‘lgan mamlakatlarda marketingdagi narxni tashkil qilish muammolarini faqatgina o‘zi faqat bozor subyektlari: sanoat va savdo firmalari, korxonalari asosiy strategik yondashishlarigina ishlab chiqilishi bejiz emas, chunki davlattomonidantartibgasolinadi. Narxlarning keskin tushib ketishi ishlab chiqaruvchilarning foyda me’yorini tushishiga hamda tovar va xizmatlar ishlab chiqarish hajmining pasayishiga sabab bo'ladi. Bu holat iqlisodiyotda iqtisodiy o'sishning pasayishi, ishsizlik darajasınıng ortishi kabı salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Faqat narxgina xaridorning iqtisodiy qurbonligi (aniq bir mahsulotsotibolishbilanbog‘liqbo‘lganvaboshqamahsulotlardanvozkechish)nibelgilaydi. Uni xaridor biron bir foyda yoki nafliligiga ega bo‘lish uchun to‘laydi. Biron bir mahsulot 133 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si uchun yuqori narx to‘lash xaridor uchun boshqa biron bir mahsulotdan voz kechishni bildiradi. talab va taklifning o‘zaro ta’siri Narx shakllanishiga bir qator omillar ta’sir ko’rsatadi. Narx shakllanishidagi eng asosiy omil dir. Ushbu omil bozorning asosiy ish faoliyatini tashkil qiladi va narxlarning o‘zgarishini belgilaydi.alabning kuchli bo‘lishi narxni oshiradi. Talab oshgan sari, ishlab chiqaruvchilar ko‘proq mahsulotni taklif qilishga intiladilar, bu esa narxlarni ko‘taradi.Agar bozorda taklif ko‘payib, raqobat kuchaysa, narxlar pasayadi. Taklifning ortishi narxni pasaytiradi, chunki raqobat ishlab chiqaruvchilarni narxlarni arzonlashtirishga majbur qiladi. Tannarx ishlab chiqarish jarayonining har bir bosqichida yuzaga keladigan resurs sarflarini o‘z ichiga oladi va mahsulot yoki xizmatning bozor narxini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.Tannarxni to‘g‘ri hisoblash va tahlil qilish, ishlab chiqaruvchilarga o‘z mahsulotlarini samarali va raqobatbardosh narxda taklif qilish imkonini beradi. Tannarxni tushunish, narx shakllanishi va bozor strategiyalarini ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Psixologik nuqtai nazardan, narxlar iste'molchilarga ijobiy ta'sir qilish uchun o'rnatiladi.Masalan,100so'mo'rniga99so'mdebbelgilash. Narxlarning uch turi farqlanadi: silliq narxlar yaxlit raqam bilan tugaydi (masalan,75000 so‘m); yaxlitlangan narxlar ya’ni 63 ming 480 so‘m= 63 ming 500 so‘m; siniq narxlar ko‘pincha 9 raqami bilan tugaydi (32,999 so‘m). Savdo do‘konlarida chegirmalar vaqtida yaxlit narxlar, juda oz kamaytirilib oxirgi raqamlari (5,999) bilan tugaydi. Masalan 6,800 turgan tovar (5,999 ga pasaytirilib) 5 raqami xaridor e’tiborini jalb qiladi, narx pasayibdi,debxaridorshutovarnisotiboladi.Raqamlarbirqarashda1birlikkakamayganday Ishlab chiqarish xarajatlari ko‘rinsada,aslida0,5–0,7birlikkakamayganbo‘ladi. - bu mahsulotni yaratish yoki xizmatni ko‘rsat