KO‘P QAVATLI TURAR JOY BINOLARNI DEFORMATSIYASINI GEODEZIK KUZATISH ISHLARI

Аннотация

texnologiyalarhaqidaumumiyma’lumotlarberilgan. В данной статье представлены обобщённые сведения о традиционных геодезических методах наблюдения за деформациями зданий и сооружений, а также о современных геодезических приборах и технологиях, Annotation: применяемыхвтакихнаблюдениях. This article presents generalized information on traditional geodetic methods for monitoring deformations of buildings and structures, as well as the modern Kalit so‘zlar: geodeticinstrumentsandtechnologiesemployedinsuchmonitoring. bino va inshootlarning deformatsiyasi, nivelir, nivelirlash to‘ri, elektron taxeometr, nazorat markalari, fazoli siljish, geodezik usul, geometrik nivelirlash, raqamli Ключевые слова: nivelir,lazerliskanerlash,globalnavigatsiyasun’iyyo‘ldoshtizimi. деформации зданий и сооружений, нивелир, нивелирная сеть, электронный тахеометр, контрольные марки, пространственное смещение, геодезический метод, геометрическое нивелирование, цифровой нивелир, лазерное Keywords: сканирование,глобальнаянавигационнаяспутниковаясистема. deformation of buildings and structures, level (instrument), leveling network, electronic total station, control marks, spatial displacement, geodetic method, Kirish qismi. geometricleveling,digitallevel,laserscanning,globalnavigationsatellitesystem. Yer ustida quriladigan har qanday turdagi bino va inshootlarda deformatsiya deformatsiyaninguchrashitabiiyholdir. Umuman olganda, “ ” bino va inshootlarning doimiy turg‘unlik holatini o‘zgarishini anglatadi. Geodezik amaliyotda deformatsiyani bino va inshootning gorizontal yokivertikalo‘qidano‘zgarishidebhisoblashmumkin. Agar bino va inshootlarning poydevori ostidagi tuproqlar teng ravishda siqilmasa yoki tuproqdagi yuk boshqacha bo‘lsa, bino va inshootlar notekis bo‘ladi. Bu esa bino va inshootlarning boshqa deformatsiyalariga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, siljishlar, gorizontal siljishlar, buzilishlar, egilishlar natijasida ular bino va inshoot devorlarida tashqi tomondanyoriqlarpaydobo‘lishigaolibkeladi. Shu sababli bino va inshootlarni doimiy ravishda qurilish jarayonida va qurilish tugallangandanso‘nghamgeodezikkuzatishishlariniolibborilishinitalabqiladi. 143 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Barcha turdagi bino va inshootlar doimiy tashqi ta’sir ostida bo‘lib, ular tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin. Qurilish obyektiga ta’sir qiluvchi ushbu kuchlarning umumiyligi u yoki bu darajadabinovainshootlarningdeformatsiyasigasababbo‘ladi. Bino va inshootlarni deformatsiyasini kuzatish usullari, usullardagi miqdoriy qiymatlar, halqilishmasalalarinibelgilovchiasosiyme’yoriyhujjatbuSHNQ3.01.03-19hisoblanadi[1]. Ushbu me’yoriy hujjatda, vertikal cho‘kishlarni o‘lchash ishlarida geometrik nivelirlash usulitavsiyaetiladi,buishesaoptiknivelirlarbilanamalgaoshiriladi. O‘lchash natijasida aniqlangan deformatsiya qiymatlari aniqligini baholash uchun deformatsiya xarakteristikasining olingan qiymati chekli qiymatlar bilan taqqoslanadi. Agar deformatsiya xarakteristikasining mutlaq qiymati uni aniqlashning chegaraviy xatosidan oshmasa, bino va inshootga o‘rnatilgan cho‘kish markasi o‘z holatini o‘zgartirmagan deb Asosiy qism: hisoblanadi(deformatsiyalaryo‘q). Bino va inshootlarning deformatsiyasini kuzatish, turli omillar ta’sirida yuzaga keladigan va uning qulashiga olib kelishi mumkin bo‘lgan deformatsiyalar (siljishlar, cho‘kishlar va og‘ishini shakllanishi) tufayli bino konstruktsiyasining loyiha qiymatlaridan chetlanishlarininazoratqilish.Egilishi-bubinovainshooto‘qiningvertikaltekislikdanog‘ishi, ya’nivertikalholatdaloyihadagiko‘rinishlardanfarqi. O‘rganilayotgan obyektdagi mavjud bino va inshoot, qurilish yoki muhandislik inshootlarining uch o‘lchovli modelini yaratish zarur bo‘lgan holatlar mavjud, bunday hollardaasosanlazerliskanerasbobiyordamidaskanerlashqo‘llaniladi. Bino va inshootlarda bir necha marta kuzatishlar asosida deformatsiya monitoringini o‘tkazishda ularni qayta tiklash yoki xatto muqarrar vayronagarchilik tufayli to‘liq qayta qurishgato‘g‘rikeladiganvaziyatlarningoldiolinadi. Yuqoridagi bir qator talablarni va deformatsiyaga oid meyyoriy qiymatlarni nazarda tutgan holda, Toshkent viloyati Chirchiq shaxrida joylashgan 9 qavatli turar joy binosining kuzatishishlarinigeodezikusullarbilanamalgaoshirdik. Deformatsiyani aniqlash uchun o‘lchash ishlarida gorizontal og‘ishni aniqlash uchun elektrontaxeometryordamidabinogao‘rnatilgancho‘kishmarkalarikuzatildi. Geometriknivelirlashusulibu- Vertikalcho‘kishnianiqlashuchunesageometriknivelirlashusulidanfoydalanildi. binova inshootlarningcho‘kishinianiqlashuchun eng maqbul usul hisoblanib, u yuqori o‘lchovlarning aniqligi va tezligi 5-10 m masofada joylashgan cho‘kish markalari orasidagi balandliklar 0,05-0,1 mm aniqlik bilan o‘lchash imkonini beradi. Shuningdek, yuzlab metr masofada – 0,5 mm aniqlik bilan o‘chash ishlarini bajarish ham mumkin. Cho‘kishni aniqlashda sanoat va turar joy binolarini kuzatish ishlari asosan I va II klass, nivelirlashdan foydala