ЯПОН ТИЛИДАГИ ФРАЗЕОЛОГИЗМЛАР ТАДҚИҚИНИНГ ШАКЛЛАНИШ ВА ЎСИШ ДАВРИ

Аннотация

Биз ушбу мақолада Япон олимлари томонидан олиб борилган тадқиқотларни кўриб чиқиш орқали, фразеологизмлар тадқиқининг вақт ўтиши билан қандай ўзгариб борганлигини кузатамиз. Аннотация В данной статье рассматриваются исследования японских учёных, с целью проследить, как со временем изменялось изучение фразеологических единиц. Annotation In this article, we examine how the study of phraseological units has evolved over time by reviewing research conducted by Japanese scholars. 1980-йилларга келиб, дастлабки босқичларда кўтарилган масалалар тартибга солиниб, фразеологизмларнинг таърифи бўйича умумий келишувга эришилди. Ушбу даврнинг энг муҳим илмий ютуғи, Мияжи томонидан амалга оширилган тадқиқотдир. У кундалик ҳаётда кенг қўлланиладиган фразеологизмларни аниқ мисоллар асосида изоҳлаган ҳолда тадқиқотига инглиз, хитой, француз, корейс ва тай тилларидаги талқинларини ҳам қўшиб, қиёсий тилшунослик ёндашуви доирасида кенг қамровли тадқиқот олиб борди. Шунингдек, ушбу ишнинг “Фразеологизмларнинг изоҳи” бўлимида қуйидагича таъриф келтирилган: “Фразеологизм атамаси кенг қўлланилсада, унинг тушунчаси ҳар доим ҳам аниқ белгиланган эмас. Бироқ у камида иккита ёки ундан ортиқ сўз бирикмасидан иборат бўлиб, уларнинг ўзаро боғлиқлиги нисбатан мустаҳкам ва бутун бир бирлик сифатида аниқ белгиланган маънога эгадир” [1; 238]. Бу таъриф кейинчалик кўплаб тадқиқотларда тилга олиниб, умумий қабул қилинган тушунча сифатида шаклланди. Бундан ташқари, Мияжи ўзининг олдинги (1974-йилги) таснифини қайта кўриб чиқиб, коллокацияли ифодаларни ҳам фразеологизмлар таркибига киритди. Мияжи фразеологизмларнинг сўз туркумлари бўйича хусусиятлари, лексик - семантик хусусиятлари ҳамда шаклий чекловларига оид жиҳатларини батафсил тасвирлаган. Кейинчалик фразеологизмлар тадқиқотида муҳим аҳамият касб этган асосий масалалар аллақачон ушбу тадқиқотда тилга олинган бўлиб, Мияжи асарини япон фразеологизмшунослигига катта таъсир кўрсатган илмий иш сифатида баҳолаш мумкин. Мияжи Ютака фразеологик бирикмаларни коллокацияли ифодалар ва мажозий фразеологизмларга ажратган. У шунингдек, мажозий фразеологизмларни бевосита ўхшатиш орқали ифодаланган фразеологизмлар ва билвосита (яширин) мажозли фразеологизмларга бўлиб ўрганади. Бу тафсилотлар қуйидаги диаграммада кўрсатилган [1; 238]. 35 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Шу даврда фразеологизмлар тузилиши ва уларнинг сўз туркумлари билан боғлиқлигига эътибор қаратилган тадқиқотлар ҳам олиб борилди. Масалан, Куниҳиро фразеология назариясидаги турли масалаларни таҳлил қилган [2; 4]. Морита эса феъл тузилишли фразеологизмларни синтактик тузилма асосида ўрганиб чиқди [3; 37]. 1990-йилларга келиб, кўплаб тадқиқотчилар фразеологизмларни турли ёндашувлар орқали ўрганишга киришди. Натижада, фразеологизм масаласи бир неча фан соҳаси доирасида муҳим мавзулардан бирига айланди ва кенг эътиборга тушди. Шундай қилиб, фразеологизмларни ўрганиш босқичи ривожланиш даврига кирганини айтиш мумкин. Аввало, когнитив тилшунослик нуқтаи назаридан фразеологизмларнинг маъносини талқин қилишга эътибор қаратилади. Фразеологизмлар анъанавий тарзда тилшунослик тадқиқотларида иккинчи даражали ҳодиса сифатида қаралиб келган ва уларнинг назарий жиҳатдан етарлича ўрганилганини айтиш қийин. 1980-йилларда когнитив тилшунослик семантика соҳасида сезиларли тараққиётга эришганидан сўнг, айнан шу ёндашув асосида фразеологик бирликларнинг маъносини ўрганишга доир тадқиқотлар бошланган. Накамура фразеологизмларнинг шаклланиш жараёнини таҳлил қилиб, барқарор бирикмалар семантик абстракциялашув натижасида фразеологизмлар даражасига ўтишини таъкидлаган [4; 43]. Шунингдек, Накамура тананинг турли қисмларини ифодаловчи фразеологизмларни ўрганиб, уларнинг семантик абстракциялашув даражаси ва метафорик хусусиятлари ўртасидаги боғлиқликни таҳлил қилган [5; 28]. Сакамото фразеологизмлар ва метафоралар умумий хусусиятларга эга эканлигини қайд этган: яъни, уларнинг умумий маъноси фақат таркибий қисмларнинг индивидуал маъноларини йиғиш орқали аниқланмайди. Шу асосда у фразеологизмлар ва метафораларнинг қандай боғланишини ўрганади [6; 21]. Момияма эса фразеологизмларнинг маъно шаклланишини метафора, метонимия ва синекдоха асосида таҳлил қилиб, уларни тизимли равишда таснифлашга ҳаракат қилган [7; 43]. Маълумки, фразеологизмлар таркибида тана қисмлари билан боғлиқ луғавий бирликлар жуда кўп учрайди. Ушбу давр анъанавий тадқиқотларига кўра, кўра, тана аъзоларининг асл семантик мазмунидан бошқа, кўчма маъноларга кенгайиши жараёнида асосан метафора ҳосил бўлишининг таркибий қисми сифатида метонимия муҳим рол ўйнайди. Сатоми Аризоно “кўз”, “қулоқ” ва “бурун” сўзларини ўз ичига олган фразеологик бирикмаларни таҳлил қилар экан, тана аъзолари номлари ўзлари бажарадиган ҳаракат контекстига боғлиқ ҳолда маъно кенгайишига учрашини муҳокама қилади. Ушбу таҳлил орқали тана аъзоларини билдирувчи сўзлар қандай жараён орқали асосий маънодан ҳосила маъноларга кенгайгани, ҳамда бу ҳосила маънолар ўзаро қандай боғланганлиги каби масал