ТУРКИСТОН МАТБУОТИДА ИСЛОМ МАДАНИЯТИНИНГ ЁРИТИЛИШИ

Аннотация

This article provides a comprehensive analysis of how the national press in Turkestan at the beginning of the 20th century covered ideas related to Islamic culture and enlightenment. The author reveals how Islamic morality, preservation of religious purity, religious reforms, issues of Sharia, and critical analysis of folk customs were reflected in the pages of newspapers and magazines organized within the framework of the Jadid movement. The journal “Izhar ul- Haq” was at the center of the analysis, and the content and essence of the articles published in it, the scientific potential of its authors, and materials related to fatwas on Islamic law were analyzed. The article extensively covers the efforts of the magazine to protect national values, increase religious literacy, combat ignorance, and develop the Muslim society. At the same time, it is noted that the organization of the "Fuqaha" society and its publication through this magazine addressed the general public on issues of jurisprudence and Sharia. Most 56 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si importantly, the article emphasizes the richness of the magazine's content and its role as an important source for modern religious studies, Islamic history, and Turkish journalism. Keywords: Izhar-ul-Haq magazine, Turkestan press, Jadid movement, Islamic culture, jurisprudential reforms, national awakening XX асрнинг дастлабки йилларига келиб, Россия ҳукумати ўзбек ва бошқа туб халқларга сиёсий ва инсоний ҳуқуқлар беришни ҳаёлига ҳам келтирмаган. Россия матбуоти ва илмий асарларида Туркистон ўлкаси очиқдан-очиқ “Россия мустамлакаси” номи билан изоҳланган. Хатто аҳвол шу даражага бориб етганки “Русский Туркестан” (“Рус Туркистони”) атамасини ишлатиш одат тусига айланди. Шунингдек, туб халқлар, ўзбеклар, қозоқлар деб асл номлари билан эмас, балки “инородец” (“бегона зот”), туземец (“ерли аҳоли”) деб юритилган. Мустақилликнинг йўқотилиши, сиёсий хавфсизлик ва адолатсизлик, бутун жамият аҳолини Россия давлатига қарши кучни мухолифатга айлантирди. Ислом динининг ривожида XIX аср бошидан XX асрнинг иккинчи ярмигача бўлган бир ярим асрлик давр муҳим бурилиш босқичи бўлди. Шарқ мамлакатларининг ижтимоий-иқтисодий тузилишидаги ўзгаришлар, миллий озодлик ҳаракатининг авж олиши – диннинг жамиятдаги мавқеига бўлган қарашлар ва ижтимоий ҳаётдаги янгиликларни диний нуқтаи назардан баҳолашда ўз аксини топди. XX асрда Шарқнинг машҳур ва тараққийпарвар ҳаракатига − жадидчиликка асос солинди. Бу ижтимоий ривожланишнинг асосий масалалари ва энг аввало, мустамлакачиликнинг асосларини бузиш ғоясини концептуал жиҳатдан идрок этишда кўринди. Дастлаб улар асосий эътиборни бутун ижтимоий тизимни ўзгартиришдан кўра, маънавият соҳасини янгилаш зарурлигига қартиб, замонавий мактабларни очиш, газеталар чиқариш, табиий фанлар бўйича дарслик ва ўқув қўлланмаларни нашр этиш, ғарб техника ва технологиясини ўрганиш заруриятини, Европа маданияти ютуқларидан фойдаланишни тарғиб этиш орқали миллий, дунёвий таълимни юзага келтириш, маънавий ҳаётни янгилаш ва бойитиш, миллий ўзликни англашни юксалтиришга замин яратдилар. XX асрнинг миллий матбуотининг Тошкентда “Тараққий” (Исмоил Обидий, 1906), “Хуршид” (Мунаввар қори, 1906), “Тужжор” (Саидкаримбой Саидазимбоев, 1907), “Садои Туркистон” (У.Асадуллахўжаев, 1914), “Нажот” (Мунаввар қори, 1917), “Шўрои Ислом” (Абдулла Баттол, 1917) «Ал-Ислоҳ” (Абдураҳмон Сайёҳ, 1915-1918), “Чаён” (1917), “Изҳор ул-Ҳақ” (Мулла Садриддинхўжа муфти, 1918), “Ал-Изоҳ” (1917-1918) каби газета ва журналлар, Фарғонада “Садои Фарғона” (Обиджон Маҳмудов, 1914), “Фарғона нидоси” (1917), “Тирик сўз” (1914), Бухорода “Бухорои Шариф” (Миржалол Юсуфзода, 1912-1913), “Турон” (Ғиёсмахсум Ҳусайний, 1913), Самарқандда “Самарқанд” (Маҳмудхўжа Беҳбудий, 1913), “Ҳуррият” (1917) газеталари ва «Ойина” журнали (1913- 1915), Қўқонда “Эл байроғи” (Б.Солиев, 1917), “Тириксўз” (О.Маҳмудов, 1915) газеталари, “Кенгаш” (Ҳамза Ҳакимзода, 1917), “Юрт” (Ашурали Зоҳидий, 1917)1 каби 1 Р.Рахматжонов. “Жадидлар ва матбуот” : "Жадид маърифатпарварларининг миллий таълим, матбуот, адабиёт ва санъатни ривожлантиришга қўшган ҳиссаси ва унинг Миллий ғоя тарғиботидаги аҳамияти” Республика илмий-амалий анжумани материаллари (15 апрель; 2016; Тошкент) - Тошкент: Тошкент ислом университети, 2016.-216 6. 57 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si журналларининг чоп этилиши 180 давр тақозоси билан маърифатпарварлик ғояларининг тарқалишида самарали восита ва миллат эхтиёжига айланди. Мусулмон зиёлилари мамлакат қолоқлигининг асосий сабабини халқнинг маърифий қолоқлигида деб билдилар. Шу боис зиёлилар таълимни ислоҳ қилишни асосий масала деб қарашган. Улар бу борада нафақат назарий жиҳатдан, балки амалий томондан ҳам кўп куч-ғайрат сарфлашди. Ислом динида маънавий юксалишнинг муҳим воситасини кўрдилар. Таниқли маърифатпарварлар Беҳбудий, Сўфизода, Ҳожи Муин, Чўлпон, Мирмуҳсин Шермуҳаммедов, Лутфулла Олимий, Садриддин Айний, Сиддиқий Ажзий, М