JINOYATGA OID MA’LUMOTLARNI KO’RIB CHIQISHNING DOLZARBLIGI

Аннотация

Ushbu maqola jinoyatga oid ma'lumotlarni o‘rganish, ularning tahlili va jamiyatdagi ta'siri haqida so‘z yuritadi. Maqolada jinoyatlarning sabablari, turlari, va jamiyatga ko‘rsatadigan salbiy ta'siri batafsil tahlil qilinadi. Iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik va huquqiy omillar orqali jinoyatlarning kelib chiqishi tushuntirilgan va ular turli ijtimoiy guruhlarga qanday ta'sir ko‘rsatishi haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, jinoyatchilikning oldini olish va uning oqibatlarini kamaytirish uchun zarur chora-tadbirlar, shu jumladan ta'lim, ijtimoiy yordam va huquqni muhofaza qilish tizimini yaxshilash masalalari ko‘rib chiqilgan. Maqola, jinoyatlarning jamiyatdagi xavfsizlik va barqarorlikka ta'siri hamda uning oldini olishdagi samarali yondashuvlarni tushunishga yordam beradi. Kalit so’zlar Jinoyat, jinoyat sabablari, jinoyat turlari, jamiyatga ta'siri, iqtisodiy omillar, ijtimoiy omillar, psixologik omillar, huquqiy omillar, kriminologiya, jinoyatni oldini olish. Jinoyat — bu huquqbuzarlik sifatida jamiyatda ko‘plab salbiy oqibatlarga olib keladigan, qonunlarga zid bo‘lgan harakat yoki harakatsizlikdir. Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko‘rib chiqish, uning sabablari, oqibatlari va profilaktikasini tahlil qilish jamiyatni yaxshilash, huquqiy ongni oshirish va jinoyatga qarshi kurashishning samarali vositalaridan biridir. Ushbu maqolada jinoyatga oid ma'lumotlarni o‘rganishning ahamiyati, tahlil usullari va jinoyatlarning jamiyatga ta'siri haqida so‘z yuritamiz. Jinoyatlarning sabablari juda xilma-xil bo‘lib, ular iqtisodiy, ijtimoiy, psixologik, madaniy va huquqiy omillarga bog‘liq1. Jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqish – bu huquqni muhofaza qilish organlari, sud va boshqa vakolatli idoralar tomonidan jinoyatlarni aniqlash, tergov qilish va sud jarayonlarini yuritish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish jarayonidir. Ushbu jarayonning to‘g‘ri va samarali tashkil etilishi jinoyatchilikni kamaytirish, jinoyatchilarni aniqlash va jazolashda muhim ahamiyatga ega2. Jinoyatga oid ma’lumotlarni yig‘ish va ko‘rib chiqish tartibi insoniyat tarixi bilan birga rivojlangan. Qadim zamonlarda ham jinoyatlarni aniqlash va jazolash zarurati mavjud bo‘lgan, ammo ma’lumotlarni rasmiy tarzda yig‘ish va tahlil qilishning tizimli usullari keyinchalik shakllangan. Qadimiy jamiyatlarda jinoyatga oid ma’lumotlar asosan og‘zaki ravishda yig‘ilgan va hukm chiqarish ko‘pincha guvohlarning shaxsan ishonchiga tayanib amalga oshirilgan. Misol 1 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 2 Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24 69 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si uchun, qadimgi Misr, Mesopotamiya va Rim davlatlarida jinoyatlarni aniqlash uchun oddiy tekshiruvlar bo‘lgan, lekin hujjatlashtirish va ekspertizalar amaliyoti hali rivojlanmagan edi3. O‘rta asrlar Yevropasida sud jarayonlari ko‘proq diniy tashkilotlar tomonidan nazorat qilingan. Guvohlarning bayonotlari va shaxsiy imon asosida hukmlar chiqarilgan. Shu davrda tergov usullari va jinoyatga oid ma’lumotlarni yig‘ish tizimi murakkablashib, yozma hujjatlar paydo bo‘la boshladi. XIX va XX asrlarda jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqish tizimi katta o‘zgarishlarga duch keldi. Politsiya tizimining tashkil topishi, kriminalistika fanining rivojlanishi va sud- muhandislik ekspertizalarining paydo bo‘lishi jinoyatlarni tergov qilishning samaradorligini oshirdi. Ayniqsa, laboratoriya tekshiruvlari, ballistika, genetik tahlil kabi ilg‘or metodlar jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqishda yangi imkoniyatlar yaratdi. Bugungi kunda jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqish zamonaviy texnologiyalar, raqamli ma’lumotlar bazalari va xalqaro hamkorlik asosida olib boriladi. Kompyuter tahlillari, kiberjinoyatlar bilan kurashish va video kuzatuvlar jinoyatlarni aniqlash jarayonini yanada samarali qilmoqda. Quyidagi faktorlar jinoyatlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi mumkin: Iqtisodiy omillar: yuqori darajadagi beqarorlik, kambag‘allik, ishsizlik va iqtisodiy tengsizlik jinoyatlarning asosiy sabablaridan hisoblanadi. Mablag‘ yetishmovchiligi yoki resurslar ustidan kurash jinoyatlarni keltirib chiqaradi. Ijtimoiy omillar: Jamiyatdagi tengsizlik, ta'lim va madaniyatning pastligi, oila va oilaviy munosabatlarning buzilishi ham jinoyatlarning sabablaridan biridir. Oila o‘zida jinoyatga moyil bo‘lgan odamlarga asos bo‘lishi mumkin4. Psixologik omillar: Psixologik muammolar (masalan, ruhiy buzilishlar, depressiya, stress va boshqalar) ba'zi odamlarni jinoyatga yo‘naltirishi mumkin. Bu holatlar odatda insonning harakatlarini boshqarishda muammolar yaratadi. Huquqiy omillar: qonunlardagi bo‘shliqlar yoki muhim qonunlarni e'tiborsiz qoldi