EKSPERTIZA TEKSHIRUVLARI UCHUN NAMUNALAR OLISH TUSHUNCHASI VA TARTIBI. NAMUNA OLISH HUQUQIGA EGA BO‘LGAN SHAXSLAR VA ORGANLAR

Аннотация

This article analyzes the role of sample collection for forensic examination in the investigation process and its interrelation with other investigative actions. The article discusses the importance of sample collection, its connection to forensic examination, and the tactical methods used to handle this process. It also provides recommendations for investigators on how to manage this critical aspect of the investigation efficiently. Keywords Forensic examination, sample collection, investigation, tactics, evidence, law, investigator. Tergov harakatlari jarayonida, na'munalar olish va ekspertiza tekshiruvlarini o'tkazish jarayonining alohida o'rni bor. Har bir tergov harakati o'ziga xos va maqsadga muvofiq bo‘lib, jinoyatning tabiati, shart-sharoitlari va boshqa o'zgaruvchilarga asoslanadi. Na'munalar olish – bu jinoyatni aniqlash va isbotlashda muhim bosqichdir1. Na'munalar olinganidan so‘ng, ekspertiza tekshiruvlari bu materiallarni chuqur tahlil qilishga imkon beradi, bu esa tergovning keyingi bosqichlariga yo'l ochadi. Ushbu maqola na'munalar olish jarayonini, uning boshqa tergov harakatlari bilan bog‘liqligini va isbor qilishdagi o‘rnini tahlil qiladi2. Ekspertiza – bu o‘ziga xos ilmiy tahlil va tekshiruv jarayonidir. Jinoyatning dalillarini to‘plash, tekshirish va ularni sudga taqdim etish uchun ekspertlar tomonidan amalga oshiriladi. Ekspertiza, nafaqat jinoyatni o‘rganish jarayonida muhim, balki jinoyatga aloqador bo‘lgan shaxslar va ularning xatti-harakatlarini tushunishda ham yordam beradi. Na'munalarning sifatli to‘plangani, keyinchalik ekspertiza uchun zarur bo‘ladigan 1 B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175. 2 B.B.Murodov. Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari // Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40. 120 materiallarni taqdim etadi. Ekspertiza to‘plangan dalillarni tahlil qilishda nafaqat fizika, biologiya, kimyo, balki psixologiya va boshqa sohalarni ham o‘z ichiga oladi3. Na'munalar olish tergovning har bir bosqichida juda muhimdir. Jinoyat joyidan yoki jinoyatchi bilan bog‘liq joydan olingan na'munalar, tergovchi uchun to‘plangan dalillarni qo‘llab-quvvatlashda juda muhim rol o‘ynaydi. Tergovchi, olingan na'munalarning qanday ta'sir qilishini va qanday usulda ekspertizaga yuborilishini aniq belgilashi kerak. Na'munalar olish jarayonida, jinoyat joyida ishlov berish, izlarni to‘g‘ri yig‘ish va ularni saqlashda maxsus ehtiyotkorlik zarur. Na'munalar olish boshqa tergov harakatlari bilan bevosita bog‘liq. Masalan, guvohlarni so‘roq qilish, izlarni tekshirish, shaxsni aniqlash va boshqa tergov harakatlari bilan birgalikda amalga oshirilishi kerak. Na'munalar olish va ularni ekspertizaga taqdim etish, tergovchilarga jinoyatni aniqlashda yordam beradi. Bu jarayon o‘zaro bog‘liq bo‘lgan har bir tergov harakatining mustahkam poydevori sifatida xizmat qiladi4. Na'munalar olishda qo‘llaniladigan taktika, tergovchi uchun juda muhimdir. Na'munalarni olishda taktika orqali har bir detalga e'tibor qaratish, izlarning to‘g‘ri va xavfsiz yig‘ilishi ta'minlanadi. Taktik usullar, tergovchining professional malakasi va u tomonidan ishlatiladigan usullarni o‘z ichiga oladi. Misol uchun, na'munalar olingan joyni to‘g‘ri baholash, izlarni noto‘g‘ri yoki noaniq ta'sir qilishdan saqlanish va shuningdek, ekspertizani o‘tkazish uchun zarur vositalarni to‘g‘ri tanlash kabi masalalar muhimdir5. Ekspertiza tekshiruvlari uchun na'munalar olish tergov jarayonining муҳим va ajralmas qismi bo‘lib, u boshqa tergov harakatlari bilan uzviy bog‘liqdir. Na'munalar olish — jinoyat ishi bo‘yicha dalillarni yig‘ishning asosiy yo‘llaridan biri bo‘lib, uning samaradorligi va to‘g‘ri o‘tkazilishi butun tergov jarayonining muvaffaqiyatini ta’minlaydi6. Shu bois, bu harakat boshqa tergov faoliyatlari — guvohlar so‘rovi, joylarda ko‘rik o‘tkazish, ekspertlarni jalb qilish kabi tadbirlar bilan sinxron ravishda olib borilishi lozim7. Na'munalar olish tergovning dastlabki bosqichlarida jinoyat joyidan yoki jabrlanuvchi, gumonlanuvchi shaxslardan dalillarni to‘plashda qo‘llaniladi. Bu jarayonning tez va aniq bajarilishi jinoyatning aniq tasvirini shakllantirish, dalillarni buzilishidan himoya qilishda katta ahamiyatga ega. Shu tariqa, na'munalar olish boshqa tergov harakatlari uchun poydevor vazifasini bajaradi — ular olingan ma’lumotlar asosida tergovchilar keyingi so‘rovlar, tahlillar va tekshiruvlarni rejalashtiradi8. Ekspertiza uchun na'munalar olish taktikalari tergovning aniq maqsadlari, jinoyat turiga va sharoitlariga qarab tanlanadi. Masalan, murakkab jinoyatlar — iqtisodiy jinoyatlar, 3 N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J