O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SAVDO TERMINOLOGIYASINI SHAKLLANTIRUVCHI TARIXIY VA LINGVISTIK OMILLAR

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida savdo terminologiyasining etimologik rivojlanishini o‘rganib, ularning tijorat leksikasini shakllantiruvchi lingvistik ta’sirlarni ko‘rsatadi. Tarixiy o‘zaro ta’sirlar orqali ikkala tilham iqtisodiy o‘zgarishlar va globallashuvni aks ettiruvchi o‘zlashtirilgan atamalarni tilda aks ettiradi. Qiyosiy tahlil o‘zgarib borayotgan tijorat amaliyotlari va madaniyatlararo almashinuvlarga moslashish uchun savdo terminologiyasi qanday rivojlanishini ko‘rsatib, umumiy moslashuvchan jarayonlarni ochib Kalit so‘zlar: beradi. savdo leksikasi va terminologiyasi, leksik birliklar, leksik evolyutsiya, tillararota’sir,tijoriylug‘at,lingvistikta’sir,lingvistikmoslashuv. Xalqaro savdo jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rolga ega bo‘lib, chegaralar orqali tovarlar, xizmatlar va kapital almashinuvini osonlashtiradi. Savdo munosabatlari kengaygani sari savdo bilan bog‘liq asosiy terminologiyani tushunish korxonalar, siyosatchilar va iqtisodchilar uchun zarur bo‘ladi. Savdo terminologiyasi nafaqat iqtisodiy tushunchalarni, balkitilningtijoriylug‘atinishakllantiradigantarixiyvalingvistikta’sirlarnihamaksettiradi. Ushbu maqolada biz savdo bilan bog‘liq muhim atamalarni, ularning etimologiyasini ko‘rib chiqamiz, ingliz va o‘zbek tillarida qo‘llanilishini tahlil qilamiz. Ingliz tili xalqaro biznesning dominant tili sifatida lotin, fransuz, golland va italyan tillari ta’sirida savdo leksikasini rivojlantiradi. Shu bilan birga, oʻzbek savdo lugʻati arab, fors, rus va turkiy til anʼanalari asosida shakllangan boʻlib, Oʻzbekistonning Buyuk ipak yoʻlidagi savdo markazi sifatidagitarixiyroliniaksettiradi. Ushbu savdo atamalarini har ikki tilda o‘rganib chiqib, biz har bir madaniyatning iqtisodiytizimlarivalingvistikrivojlanishihaqidatushunchagaegabo‘lamizvaglobaltijoratni chuqurroqtushunamiz. Savdo sohasi barcha tillarda lingvistik evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchi boʻlgan. Ushbu tillarda savdo bilan bog‘liq terminologiyaning rivojlanishi asrlar davomidagi iqtisodiy o‘zgarishlarni, madaniy o‘zaro ta’sirlarni va texnologik taraqqiyotni aks ettiradi. Quyida biz o‘zbekvaingliztillariningsavdolug‘atinishakllantirgantarixiyta’sirlarnio‘rganamiz. Oʻzbek savdo terminologiyasi koʻp asrlik iqtisodiy faoliyat, xorijiy taʼsirlar va globallashuv natijasida rivojlangan. Savdo bilan bog‘liq lug‘atning rivojlanishini to‘rtta asosiy Qadimgiturkiytildagisavdoatamalari tarixiydavrgabo‘libtahlilqilishmumkin: IslomdininingtarqalishivaBuyukipakyoʻliningtaʼsiri 1. (VIIIasrgacha) RossiyavaSovetittifoqiningtaʼsiri 2. (VIII–XVasrlar) Zamonaviygloballashuvvaingliztiligaoidsoʻzlar 3. (XIX–XXasrlar) 4. (XXasroxiridanhozirgikungacha) O‘zbek tili turkiy tillar oilasining bir qismi sifatida qadimgi turkiy tillardan ko‘plab 109 savdo-sotiqqa oid so‘zlarni meros qilib olgan. Ilk turkiyzabon jamoalar koʻchmanchi chorvachilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Savdo, birinchi navbatda, YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo chorvamollari,jun,terivametallbuyumlarga qaratilganbo‘lib,muayyansavdo atamalarining paydobo‘lishigaolibkelgan. Boy Qadimgiturkiysavdosoʻzlari: Usavdoorqaliboybo‘ldi(boyibketdi). –davlatmand Xo‘jayinning dadasi katta boy edi, mol-mulkni behad yiqqan edi. (Oybek, Tanlangan asarlar) Mol – tovarlar, chorva mollari (Qoramol turkiy jamoalarda pul birligining dastlabki Savdogarmolinibozorgaolibchiqdi. shaklibo‘lgan.) Ba’zi do‘konlarda, yerdan shipga qadar qalangan mollar orasida o‘n ikki-o‘n uch yashar jajjibolalaro‘tiradi,savdoqiladi,cho‘tqoqadi.(Oybek,Tanlanganasarlar) Ulush Harbirsavdogarulusholdi. –bo‘lak,qism(foydayokitovarnibo‘lishbilanbog‘liqtushuncha) Chekishga o‘rganganiga ba’zan afsuslangani uchun ichishdan tortinar, aksar vaqt o‘z ulushiniPolvongaberardi.(Oybek,Quyoshqoraymas) Budavrdasavdoayirboshlashyoʻlibilanolibborilgan,turkiyqabilalarqoʻshnifors,xitoy vahindsavdogarlaribilantovarayirboshlashgan. Oʻrta Osiyoda islom dinining tarqalishi (VIII asrdan boshlab) arab va fors tillaridagi savdo terminologiyasini oʻzbek tiliga olib kirdi. Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlar Ipakyo‘lidagiasosiysavdomarkazlarigaaylanib,tilalmashinuviniosonlashtirdi. Bozor “bazar” Forsvaarabtillaridanoʻzlashtirilganasosiysavdosoʻzlari: ShaharningengkattabozoriSamarqanddajoylashgan. –savdo-sotiqqilinadiganjoy(forscha so‘zidan) Hisob “hesab” Savdogarlarhisob-kitoblarnibilishikerakedi. –hisoblash,yakunchiqarish(forscha so‘zidan) Yasovulboshihisobidanyanglishmay,o‘limkaltaginisanaydi.(S.Siyoyev,Yorug‘lik) Karvon “karvan” – tuya va boshqa yuk tashuvchi hayvonlar qatori va ularni boshqaruvchi Karvonlaripak,choyvaziravorlarolibkelardi. shaxslardaniboratto‘da(forscha so‘zidan) Yillar davomida afg‘on yerida bitgan lojuvard jahonga dong taratgan, karvonlar uni mashaqqatliyo‘lyurib,uzoqMisr,Xitoyo‘lkalarigaeltardi.(S.Karomatov,Oltinqum) Savdo “sawda” SavdokarvonlariXitoyvaHindistongaborardi. –oldi-sotdimuomalasi(arabcha so‘zidan) Birorta odam savdo sohasida ishlasa, darrov odamlarning miyalariga egri fikr