MIRZACHOʻL HUDUDI TUPROQLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH

Аннотация

Eroziya — bu yer resurslarining degradatsiyasiga olib keluvchi eng xavfli tabiiy va antropogen jarayonlardan biridir. Tuproq unumdorligining pasayishi, hosildorlikning keskin kamayishi, suv va shamol eroziyasining kengayib borishi O‘zbekiston hududida, xususan qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil zonalarda dolzarb ekologik muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. Ushbu ilmiy ishda eroziyaga uchragan yerlarni samarali boshqarish masalalari, ularning monitoringi, degradatsiyalangan yerlarning rekultivatsiyasi varesurstejamkortexnologiyalarasosidamuhofazaqilishchoralario‘rganiladi. Tadqiqot doirasida eroziya xavfi yuqori bo‘lgan tuproqlar tahlil qilinib, ularning fizik- kimyoviy va agrobiologik xususiyatlari aniqlanadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar asosida Kalit so‘zlar: eroziyagaqarshichora-tadbirlarningiqtisodiy,ekologikvaijtimoiysamaradorligibaholanadi. Eroziya, tuproq degradatsiyasi, shamol eroziyasi, suv eroziyasi, tuproq unumdorligi, yer resurslari, agrotexnika, rekultivatsiya, muhofaza, monitoring, resurs tejamkortexnologiyalar,ekologikbarqarorlik,O‘zbekistontuproqlari,mintaqaviyboshqaruv. Bugungi kunda tuproq resurslaridan oqilona foydalanish, ularning ekologik holatini saqlab qolish va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish global miqyosdagi eng dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Tuproq degradatsiyasining asosiy ko‘rinishlaridan biri bo‘lgan eroziya — nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarga ham olib keluvchi jarayondir. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil iqlimga ega mintaqalarda eroziya tuproq unumdorligini keskin pasaytirib, yer resurslarining ishdan chiqishigasababbo‘lmoqda. Eroziya natijasida tuproqning yuqori g‘ovak, gumusga boy qatlamlari yuvilib ketadi, bu esaekinlarningo‘sishiuchunzarurbo‘lganozuqaelementlariningyo‘qolishigaolibkeladi.Shu bilan birga, eroziyaga uchragan yerlarning meliorativ holati yomonlashadi, suvni ushlab qolish qobiliyati kamayadi va natijada yillik hosildorlikning barqarorligi izdan chiqadi. Ushbu holat aholining oziq-ovqat xavfsizligiga, yer egalari va fermer xo‘jaliklarining daromadiga bevositasalbiyta’sirko‘rsatadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda yer resurslarini muhofaza qilishga, ularni qayta tiklashga va barqaror boshqaruvni yo‘lga qo‘yishga qaratilgan davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Biroq, eroziyaga uchragan yerlarni boshqarish bo‘yicha hali to‘liq samarali tizim shakllanmagan, mavjud texnologiyalar esa har doim ham mintaqaviy sharoitga mos tushavermaydi. Shu bois, ushbu ilmiy tadqiqotda eroziyaga uchragan yerlar monitoringi, ularni tiklashning ilmiy asoslari va ekologik hamda iqtisodiy samaradorlikni ta’minlaydigan boshqaruvusullario‘rganiladi. Mazkur ishning dolzarbligi — tuproq resurslarining joriy va kelajak avlodlar uchun saqlanishini ta’minlaydigan samarali, ilmiy asoslangan yondashuvlarni ishlab chiqish va amaliyotgajoriyetishzaruratidanamoyonbo‘ladi. 133 ` Tuproq eroziyasi – bu yer resurslarining tabiiy va antropogen omillar taʼsirida degradatsiyaga uchrashi bo‘lib, uning oqibatida tuproq unumdor qatlamlari yuviladi, shamol va suv ta’sirida yuqori qavatlar yo‘qoladi. Bu jarayonning intensivligi agroiqlimiy hududga, yillik yog‘ingarchilik miqdori, shamol tezligi, relyef va inson faoliyatiga bevosita bog‘liq. Ayniqsa, O‘zbekistonning Mirzacho‘l, Qizilqum, Surxon vohasi va janubiy tog‘ etaklaridagi hududlaridashamolvasuveroziyasijudakengtarqalgan. Muhokama jarayonida aniqlanishicha, eroziya faqatgina tabiiy jarayon emas, balki noto‘g‘ri sug‘orish texnologiyalari, og‘ir qishloq xo‘jaligi texnikasining noto‘g‘ri ishlatilishi, o‘rmon va butazorlarning kesilishi, ekin almashinuvi tartibining buzilishi natijasida ham yuzaga kelmoqda. Shuningdek, yerning haddan tashqari ekspluatatsiya qilinishi va organik moddalarning tiklanishiga imkon berilmasligi tuproqning strukturasi va biologik faoliyatiga zararyetkazadi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, eroziyaga uchragan yerlarni boshqarishda quyidagi Monitoring va xaritalash yo‘nalishlarmuhimahamiyatgaega: 1. – Yer resurslarining holatini baholash, eroziyaga uchragan hududlarni aniqlash va raqamli xaritalar tuzish orqali boshqaruvni optimallashtirish mumkin.Masofadanzondlash(remotesensing),GIS(geoinformatsiontizimlar)asosida Agromeliorativ choralar monitoringsamaradorliknioshiradi. 2. – Eroziyaga qarshi terassalash, kontur oralig‘ida ekin ekish, yashil o‘g‘itlash, organik o‘g‘itlardan foydalanish va cho‘l o‘simliklarini tiklash usullari qo‘llaniladi. Tuproq qoplamini himoya qilish va yog‘ingarchilik ta’sirini yumshatish Sug‘orish texnologiyalarini modernizatsiya qilish uchuntuproqningqoplovchio‘simliklarbilanbandqilinishimuhim. 3. – Ayniqsa, qiyaliklarda va o‘zan bo‘ylarida tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini joriy qilish eroziya xavfini kamaytiradi. O‘ta sho‘rlangan suv bilan sug‘orish esa nafaqat eroziya, balki sekundar Fermerlar va mutaxassislar o‘rtasida ekologik savodxonlikni oshirish sho‘rlanishxavfinihamkeltiribchiqaradi. 4. – Tuproq muhofazasi bo‘yicha doimiy semina