O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA SAVDO TERMINOLOGIYASINI SHAKLLANTIRUVCHI TARIXIY VA LINGVISTIK OMILLAR

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida savdo terminologiyasining etimologik rivojlanishini o‘rganib, ularning tijorat leksikasini shakllantiruvchi lingvistik ta’sirlarni ko‘rsatadi. Tarixiy o‘zaro ta’sirlar orqali ikkala til ham iqtisodiy o‘zgarishlar va globallashuvni aks ettiruvchi o‘zlashtirilgan atamalarni tilda aks ettiradi. Qiyosiy tahlil o‘zgarib borayotgan tijorat amaliyotlari va madaniyatlararo almashinuvlarga moslashish uchun savdo terminologiyasi qanday rivojlanishini ko‘rsatib, umumiy moslashuvchan jarayonlarni ochib beradi. Kalit so‘zlar: savdo leksikasi va terminologiyasi, leksik birliklar, leksik evolyutsiya, tillararo ta’sir, tijoriy lug‘at, lingvistik ta’sir, lingvistik moslashuv. Xalqaro savdo jahon iqtisodiyotida hal qiluvchi rolga ega bo‘lib, chegaralar orqali tovarlar, xizmatlar va kapital almashinuvini osonlashtiradi. Savdo munosabatlari kengaygani sari savdo bilan bog‘liq asosiy terminologiyani tushunish korxonalar, siyosatchilar va iqtisodchilar uchun zarur bo‘ladi. Savdo terminologiyasi nafaqat iqtisodiy tushunchalarni, balki tilning tijoriy lug‘atini shakllantiradigan tarixiy va lingvistik ta’sirlarni ham aks ettiradi. Ushbu maqolada biz savdo bilan bog‘liq muhim atamalarni, ularning etimologiyasini ko‘rib chiqamiz, ingliz va o‘zbek tillarida qo‘llanilishini tahlil qilamiz. Ingliz tili xalqaro biznesning dominant tili sifatida lotin, fransuz, golland va italyan tillari ta’sirida savdo leksikasini rivojlantiradi. Shu bilan birga, oʻzbek savdo lugʻati arab, fors, rus va turkiy til anʼanalari asosida shakllangan boʻlib, Oʻzbekistonning Buyuk ipak yoʻlidagi savdo markazi sifatidagi tarixiy rolini aks ettiradi. Ushbu savdo atamalarini har ikki tilda o‘rganib chiqib, biz har bir madaniyatning iqtisodiy tizimlari va lingvistik rivojlanishi haqida tushunchaga ega bo‘lamiz va global tijoratni chuqurroq tushunamiz. Savdo sohasi barcha tillarda lingvistik evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchi boʻlgan. Ushbu tillarda savdo bilan bog‘liq terminologiyaning rivojlanishi asrlar davomidagi iqtisodiy o‘zgarishlarni, madaniy o‘zaro ta’sirlarni va texnologik taraqqiyotni aks ettiradi. Quyida biz o‘zbek va ingliz tillarining savdo lug‘atini shakllantirgan tarixiy ta’sirlarni o‘rganamiz. Oʻzbek savdo terminologiyasi koʻp asrlik iqtisodiy faoliyat, xorijiy taʼsirlar va globallashuv natijasida rivojlangan. Savdo bilan bog‘liq lug‘atning rivojlanishini to‘rtta asosiy tarixiy davrga bo‘lib tahlil qilish mumkin: 1. Qadimgi turkiy tildagi savdo atamalari (VIII asrgacha) 2. Islom dinining tarqalishi va Buyuk ipak yoʻlining taʼsiri (VIII – XV asrlar) 3. Rossiya va Sovet ittifoqining taʼsiri (XIX – XX asrlar) 4. Zamonaviy globallashuv va ingliz tiliga oid soʻzlar (XX asr oxiridan hozirgi kungacha) O‘zbek tili turkiy tillar oilasining bir qismi sifatida qadimgi turkiy tillardan ko‘plab savdo- sotiqqa oid so‘zlarni meros qilib olgan. Ilk turkiyzabon jamoalar koʻchmanchi chorvachilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Savdo, birinchi navbatda, chorva mollari, jun, teri va metall buyumlarga qaratilgan bo‘lib, muayyan savdo atamalarining paydo bo‘lishiga olib kelgan. 13 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Qadimgi turkiy savdo soʻzlari: Boy – davlatmand U savdo orqali boy bo‘ldi (boyib ketdi). Xo‘jayinning dadasi katta boy edi, mol-mulkni behad yiqqan edi. (Oybek, Tanlangan asarlar) Mol – tovarlar, chorva mollari (Qoramol turkiy jamoalarda pul birligining dastlabki shakli bo‘lgan.) Savdogar molini bozorga olib chiqdi. Ba’zi do‘konlarda, yerdan shipga qadar qalangan mollar orasida o‘n ikki-o‘n uch yashar jajji bolalar o‘tiradi, savdo qiladi, cho‘t qoqadi. (Oybek, Tanlangan asarlar) Ulush – bo‘lak, qism (foyda yoki tovarni bo‘lish bilan bog‘liq tushuncha) Har bir savdogar ulush oldi. Chekishga o‘rganganiga ba’zan afsuslangani uchun ichishdan tortinar, aksar vaqt o‘z ulushini Polvonga berardi. (Oybek, Quyosh qoraymas) Bu davrda savdo ayirboshlash yoʻli bilan olib borilgan, turkiy qabilalar qoʻshni fors, xitoy va hind savdogarlari bilan tovar ayirboshlashgan. Oʻrta Osiyoda islom dinining tarqalishi (VIII asrdan boshlab) arab va fors tillaridagi savdo terminologiyasini oʻzbek tiliga olib kirdi. Buxoro, Samarqand va Xiva kabi shaharlar Ipak yo‘lidagi asosiy savdo markazlariga aylanib, til almashinuvini osonlashtirdi. Fors va arab tillaridan oʻzlashtirilgan asosiy savdo soʻzlari: Bozor – savdo-sotiq qilinadigan joy (forscha “bazar” so‘zidan) Shaharning eng katta bozori Samarqandda joylashgan. Hisob – hisoblash, yakun chiqarish (forscha “hesab” so‘zidan) Savdogarlar hisob-kitoblarni bilishi kerak edi. Yasovulboshi hisobidan yanglishmay, o‘lim kaltagini sanaydi. (S.Siyoyev, Yorug‘lik) Karvon – tuya va boshqa yuk tashuvchi hayvonlar qatori va ularni boshqaruvchi shaxslardan iborat to‘da (forscha “karvan” so‘zidan) Karvonlar ipak, choy va ziravorlar olib kelardi. Yillar davomida afg‘on yerida bitgan lojuvard jahonga dong taratgan, karvonlar uni mashaqqatli yo‘l yurib, uzoq Misr, Xitoy o‘lkala