XX АСР МАТБУОТИДА ТУРКИСТОНДАГИ ИЖТИМОИЙ – СИЁСИЙ ЖАРАЁНЛАРНИНГ ЁРИТИЛИШИ

Аннотация

This article attempts to analyze the socio-political changes that occurred in the Turkestan region at the beginning of the 20th century based on national press sources. The author shows how the issues of national independence, enlightenment, Islamic values, the Jadid movement, and modern education were covered in the pages of newspapers and magazines published during this period. The Turkestan press appeared as an active enlightening platform in the process of national awakening. In particular, publications such as "Taraqqiy", "Khurshid", "Shuhrat", "Osiyo", "Tujjor", "Izhar ul-Haq" carried out the tasks of spreading the ideas of the Jadids, reforming education, and protecting national and religious values. The article also covers efforts aimed at awakening the idea of independence in the minds of the people through the press, popularizing new method schools, and widely disseminating scientific knowledge. 24 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo During the Jadid movement, the harmony of religious and secular sciences, the pursuit of modernization, and the processes of self-awareness gained great importance. These analyses allow us to more deeply understand the history of the press in Turkestan, its place in socio- political life, and its contribution to spiritual and cultural development. Keywords: Turkestan press, Jadid movement, national revival, new method schools, Islam and enlightenment, political processes at the beginning of the 20th century Шиддат ва тезлик билан ўзгариб бораётган дунёда қўштирноқ ичидаги оммавий маданиятнинг салбий таъсири чегара билмай давлатлар ҳудудига кириб бориши оқибатида барқарорлик ва тинчликни издан чиқариш, изчил тараққиётга рахна солиш, мамлакатларда фуқаролар урушини келтириб чиқариш каби оқибатларга олиб келмоқда. “Шу муносабат билан одамлар, биринчи навбатда, ёшларнинг онгу тафаккурини маърифат асосида шакллантириш ва тарбиялаш энг муҳим вазифадир. Ислом дини бизни эзгулик ва тинчликка, асл инсоний фазилатларни асраб-авайлашга даъват этади. Марказий Осиё Уйғониш даврининг кўплаб ёрқин намояндаларининг ислом ва жаҳон цивилизациясига қўшган бебаҳо ҳиссасини алоҳида қайд этмоқчиман1”, деб таъкидлайди мамлакатмиз президенти Шавкат Мирзиёев БМТ Бош ассамблеясининг 72-сессиясида сўзлаган нутқида. Ўзбекистон халқи миллий мустақилликка эришган кундан бошлаб, мамлакат тарихини бирламчи манбалар асосида ўрганиш ва яратиш, тарихий ҳақиқатни тиклаш масаласига алоҳида эътибор қаратди2. Мана шундай ишларнинг самараси ўлароқ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 24 май куни “Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори қабул қилинди3. 2018 йил 28 декабрда Президент Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга қилган мурожаатномасида “Ўтмишга берилган баҳо албатта холисона, энг муҳими, турли мафкуравий қарашлардан холи бўлиши зарур”4лигини кўрсатиб ўтилиши юқоридаги вазифаларнинг муҳимлигини яна бир бор тасдиқлади. Бугунги кунда халқимизнинг бой тарихини тадқиқ ва тарғиб этиш масаласи давлат раҳбари томонидан эътироф этилиши ҳамда давлат сиёсати даражасига кўтарилиши тарих шунчаки воқеалар, саналар тизими эмас, балки ҳар бир халқ маънавий ҳаётининг ажралмас бир қисми эканлигининг далилидир. Мазкур масала танлаган мавзуимизнинг долзарблигини яна бир бор тасдиқлайди. XX асрнинг дастлабки йилларида газеталар илм-маърифат ва тараққиёт, мустақиллик каби ғояларни илгари сурган бўлса, кейинги йилларда матбуот 1 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 19 сентябрь куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида”ги нутқи // Маърифат, 2017, 20 сентябрь. 2 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида”ги Қарори // Ўзбекистон овози. 1998 йил, 28 июль. 3 Қадимий ёзма манбаларни сақлаш, тадқиқ ва тарғиб қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора- тадбирлари тўғрисида 24.05.2017 Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори. https://president.uz/uz/lists/view/546 4 Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси. 28.12.2018 й. https://president.uz/uz/lists/view/2228. 25 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo саҳифаларида диний маърифат, миллий бирлик, ислоҳотчилик каби масалаларга кенг урғу берилгани “Таржимон”, “Вақт”, “Ойина”, “ал-Изоҳ”, “ал-Ислоҳ”, “Изҳор ул-Ҳақ” каби журналлар мисолида кўриш мумкин. Ўзбекистон матбуоти тарихини ўрганишда мазкур давр билан бевосита боғлиқ дунёвий ва диний муносабатлар уйғунлиги, ислом маърифати ҳамда унинг моҳиятини ҳар томонлама тўғри тушунтириб бериш муҳим аҳамият касб этади. Матбуотда ёритилган илғор фикрли уламо ва мударрисларининг ислом тарихи, маърифати юзасидан олиб борган мунозаралари, диний ислоҳотчилик масалалари, ижтимоий, адабий-эстетик баҳсларга доир мақолаларни таҳлил этиш ўша даврдаги маънавий муҳитни тўғри баҳолашга ёрдам беради; XX аср бошидаги Туркисто