КЎРСАТУВЛАРНИ ҲОДИСА СОДИР БЎЛГАН ЖОЙДА ТЕКШИРИШ ТЕРГОВ ҲАРАКАТИНИНГ АМАЛИЙ АҲАМИЯТИ

Аннотация

Мазкур мақолада кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш тергов ҳаракати сифатидаги ҳуқуқий ва амалий жиҳатлари таҳлил қилинган. Ушбу жараён шахс томонидан берилган кўрсатувларнинг тўғри ёки нотўғрилигини текшириш, жиноят содир бўлган шароитни аниқлаш ва терговни холис юритишда муҳим аҳамият касб этади. Мақолада ушбу тергов ҳаракатининг ҳуқуқий асослари, амалий вазифалари, мисоллар ва халқаро тажрибалар орқали унинг тергов жараёнидаги ўрни ёритилган. Шу билан бирга, бу ҳаракатнинг тергов самарадорлигига таъсири, далиллар базасини мустаҳкамлашдаги ўрни ҳамда инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги ролига алоҳида эътибор қаратилган. Мақолада муаммолар ва самарали ташкил этиш бўйича таклиф ва тавсиялар ҳам баён қилинган. Калит сўзлар: Кўрсатувларни текшириш тергов ҳаракатлари жиноят иши ҳодиса жойи далилларни аниқлаш тергов жараёни жиноят-процессуал кодекс ҳуқуқий асослар гувоҳ кўрсатувлари. Жиноят иши юзасидан холис ва ҳақиқатга мос хулоса чиқариш учун далилларнинг тўғри ва ўз вақтида йиғилиши муҳим. Тергов жараёнидаги асосий ҳаракатлардан бири — бу кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш ҳисобланади. Бу жараён Жиноят-процессуал кодексида белгилаб қўйилган ва у шахснинг берган кўрсатувларининг воқеликка мослигини аниқлаш мақсадида амалга оширилади1. Жиноятларни тўлиқ ва холис тергов қилишда тергов ҳаракатларининг ҳар бири ўз ўрнига эга. Улар орасида шахслар томонидан берилган кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш айниқса муҳим. Бу тергов ҳаракати орқали шахснинг кўрсатувлари ҳақиқатга мос ёки мос эмаслиги, воқеанинг айнан қандай содир бўлгани, иштирокчиларнинг ҳаракатлари ва жиноят содир этиш механизми аниқланади2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг тегишли моддаларида бу ҳаракат ҳуқуқий жиҳатдан белгиланган бўлиб, унинг мақсади — шахснинг кўрсатувлари билан воқеликни солиштириш, тўғри далиллар тўплаш ва тергов жараёнини холислик билан олиб боришдир. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-процессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 2 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 37 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Бу — гувоҳ, жабрланувчи ёки гумон қилинувчининг терговчига берган кўрсатувларини тўғридан-тўғри ҳодиса содир бўлган жойда амалдаги ҳолат билан солиштириш ва текшириш жараёни3. Бу тергов ҳаракати шахснинг ҳодисани қандай кўргани ёки унда қандай иштирок этгани ҳақидаги маълумотларини аниқлаш, текшириш ва визуал реконструкция қилиш имконини беради4. Кўрсатувни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш — бу жабрланувчи, гумонланувчи, айбланувчи ёки гувоҳ томонидан берилган кўрсатувларни тўғридан- тўғри воқеа содир бўлган маконда амалий ҳолат билан таққослаш жараёнидир. Бу тергов ҳаракати ЖПКнинг 113-моддасида кўзда тутилган бўлиб, фақат терговчининг алоҳида қароридан сўнг амалга оширилади ва мажбурий равишда расмий баённома билан ҳужжатлаштирилади. Бу жараёнда шахс ҳодисани қандай эслагани, жиноят қандай содир бўлгани, у қаерда тургани, нималарни кўргани, қайси йўналишда ҳаракат қилгани ва бошқа жиҳатлар синаб кўрилади. Шахс томонидан берилган кўрсатувлар воқеа жойи билан солиштирилганда, уларнинг нақадар тўғри ёки сохталигини баҳолаш мумкин. Агар шахс ҳодисани ўз кўзи билан кўрган бўлса, у жойдаги жиҳозлар, йўналишлар ва нарсаларни аниқ тасвирлай олиши керак. Кўрсатувни текшириш пайтида шахс қайтадан воқеани эслаб, муҳим жиҳатларни айттириб юбориши мумкин. Бу орқали янги гувоҳлар, қўшимча далиллар ёки айбдор шахснинг ҳаракатлари ҳақида янги маълумотлар пайдо бўлади. Воқеа жойида ҳаракатлар, ҳаракат йўналишлари, вақт ва масофа каби омилларни аниқлаш орқали жиноят қандай содир этилганини аниқ тасаввур қилиш мумкин бўлади. Бу судда ҳам катта аҳамият касб этади. Кўпинча гумон қилинувчилар ёлғон кўрсатув беради. Воқеа жойида улардан қайд этиладиган қарама-қарши ва зид маълумотлар уларнинг алдаётганини аниқлаш имконини беради5. Амалиётда кўп ҳолларда кўрсатувни жойида текшириш орқали гувоҳ ёки гумонланувчи кўрсатувидаги мос келмасликлар аниқланган. Масалан, 2023 йилда Тошкент шаҳрида содир бўлган талончилик иши бўйича гумонланувчининг “мен у ерда бўлмаганман” деган кўрсатуви воқеа жойига бориб текширилганда, унинг жиноятни содир этгани исботланган — чунки у жойдаги ички структурани, эшикларнинг йўналишини аниқ тасвирлаб берган. Кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш — жиноят-ҳуқуқий терговнинг муҳим амалий воситасидир. Бу жараён фақат далилларни текшириш воситаси эмас, балки уларни визуал тасдиқлаш, инсон хотираси ва ҳаракатларини баҳолаш, янги маълумотларни аниқлаш воситаси ҳамдир. Шундан келиб чиқиб, бу тергов ҳаракати ҳар бир ж