ШАХСНИ ГУМОН ҚИЛУВЧИ ТАРИҚАСИДА ИШТИРОК ЭТИШИНИ ПРОЦЕССУАЛ ТАРТИБИ ВА АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Аннотация

Мазкур мақолада шахсни гумон қилувчи тариқасида тан олиш ва унинг иштирокини протсессуал расмийлаштиришдаги мавжуд муаммо ва камчиликлар таҳлил қилинади. Шунингдек, хорижий давлатлар тажрибаси асосида такомиллаштириш йўллари таклиф этилади. Калит сўзлар Гумон қилинувчи, жиноят-протсессуал тартиб, протсессуал ҳуқуқлар, тергов, адвокат, инсон ҳуқуқлари. Аннотации На русском языке: В статье рассматриваются существующие проблемы и недостатки в процессуальном оформлении участия лица в качестве подозреваемого. Также предлагаются пути совершенствования института подозреваемого на основе зарубежного опыта. Ключевые слова Подозреваемый, уголовно-процессуальный порядок, процессуальные права, следствие, адвокат, права человека. Жиноят-процессуал ҳуқуқи тизимида шахсни гумон қилинувчи тариқасида иштирок эттириш унинг ҳуқуқий мақомини белгилашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Гумон қилинувчи мақоми шахсга муайян ҳуқуқ ва мажбуриятлар юклайди, шунингдек, унга нисбатан жиноят-процессуал ҳаракатларни қонуний асосда амалга ошириш имконини яратади. Амалдаги тартибда бу жараёнда айрим камчиликлар мавжуд бўлиб, улар инсон ҳуқуқларининг бузилишига ва процессуал адолатнинг таъминланмаслигига олиб келиши мумкин1. Мамлакатимизда кучли демократик давлат ва одил фукаролик жамиятини шакллантириш максадида амалга оширилаётган ижтимоий-иктисодий жараёнларнинг узвий бир кисмига айланган суд-ҳуқуқ ислохотлари инсон ва унинг ҳуқуқ хамда эркинликтари - олий кадрият деган конституциявий коиданинг амалга опшрилишини таьминловчи куч бўлиб хизмат қилмокда2. Ушбу йуналишда юздан ортик конун хужжатлари қабул қилинди. Шунингдек халқаро-ҳуқуқий хужжатлар ратификация 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 2 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 49 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo қилиниб, уларни миллий конунчилигимизга имплементатция этиш жараёни изчил давом этмокда. Суд-ҳуқуқ ислохотлари нафақат қонунчиликда, балки ҳуқуқни мйхофаза килувчи органлар фаолиятида ҳам шахснинг проиессуат мавкеидан катьи назар. унинг ҳуқуқларини тўла ва хеч қандай истисносиз руёбга чиқарилишини таьминламоқда3. Шу ўринда Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримовнинг «Мамлакатимизни демократик янгилашнинг бугунги боскичида энг муҳим йуналишларидан бири - бу қонун устуворлиги ва конунийликни мустаҳкамлаш шахс ҳуқуқи ва манфаатларини ишончли химоя қилишга қаратилган суд-ҳуқуқ тизимини изчил демократлаштириш ва либераллаштиришдан иборатдир» - деган фикрлари ўринлидир. Мамтакатимизда амалга оширилаётган кенг қўламли суд-ҳуқуқ ислохотлари туфайли гумон килинувчи ва айбланувчининг процессуал мақомида туб ўзгаришлар юз берди. Айнан шу хусусида ушбу бобда тўхталиб ўтиб, тадқиқотда гумон қилинувчи мақомининг вужудга келишини унинг процессуал ўрнини турли илмий изланишларни солиштириш орқали ёритиб ўтамиз. Гумон қилинаётган шахс мақомини бериш асослари Жиноят-процессуал кодексга кўра, шахс қуйидаги ҳолатларда гумон қилинувчи тариқасида тан олинади: - уни жиноят содир этганликда гумон қилиш учун етарли асослар мавжуд бўлса; - шахс қўлга олинган бўлса; - унга нисбатан процессуал қарор (гумон қилинувчи деб топиш ҳақида) қабул қилинган бўлса4. Шу билан бирга, “етарли асослар” тушунчаси аниқ белгиланмаганлиги амалиётда турлича талқинларга ва субъектив ёндашувларга сабаб бўлади. Гумон учун “етарли асослар” тушунчасининг ҳуқуқий жиҳатдан аниқ эмаслиги иш юритувчи органнинг субъектив қарашларига кенг майдон яратади5. Гумон қилинувчи мақомининг кечикиши: Амалиётда айрим ҳолларда шахс аниқ гумон остида бўлишига қарамай, расман гумон қилинувчи деб тан олинмайди. Бу эса унинг адвокат ёллаш, шикоят қилиш каби ҳуқуқларидан фойдаланишига тўсқинлик қилади. Қўлга олиш ва гумон қилувчи мақомини бериш ўртасидаги номутаносиблик: Қўлга олинган шахсга нисбатан гумон қилинувчи мақомини расман бериш кечикиши ҳуқуқий бузилиш ҳисобланади6. Шахсни гумон қилинувчи тариқасида иштирок эттиришнинг процессуал асослари ва тартибини такомиллаштириш жиноят ишларини адолатли, қонуний ва инсон ҳуқуқларига риоя этган ҳолда юритишга хизмат қилади. Бу борадаги ислоҳотлар 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 4 Ш.Ш.Суюнов. Соме аспеcтс оф қуалифйинг друг-релатед cримес. Корея Республикасининг “Дигитал Фашион Cонференcе” журнали 5.10.2022 й Б. 13-15 5 Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибга