СУРУШТИРУВ ВА ДАСТЛАБКИ ТЕРГОВДА ҲИМОЯЛАНИШ ҲУҚУҚИ БИЛАН ТАЪМИНЛАШ

Аннотация

Мақолада айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув институтини ижобий ва салбий жиҳатлари ҳамда мазкур институт билан боғлиқ қонунчиликдаги бўшлиқлар ҳақида фикр юритилган. Шунингдек, жиноят ишларини юритиш жараёнида рағбатлантирувчи нормаларнинг янада самарали ишлашига олиб келувчи таклиф-тавсиялар ишлаб чиқилган. Калит сўзлар Ҳимояланиш ҳуқуқи билан таъминлаш, айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув, жиноят ишларини юритиш, ҳимоячи, ярашув институти. 2018 йил 14 май куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чоратадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-3723-сон қарори қабул қилинди. Унда жиноят процесси бўйича рағбатлантирувчи нормаларнинг қўлланилмаслиги ва самарасизлиги инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга тўсиқ бўлаётгани таъкидлаб ўтилди1. Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2003 йил 19 декабрдаги “Гумон қилинувчи ва айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонунларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 17-сон қарорида ҳимояланиш ҳуқуқига таъриф берилган. Унга кўра гумон қилинувчининг, айбланувчининг ҳимоя ҳуқуқи — юзага келган гумон, қўйилган айбни рад этиш ёки жавобгарлик ва жазони юмшатиш учун унга қонун билан берилган процессуал имкониятлар (восита ва усуллар) йиғиндисидир2. Маълумки, мазкур процессуал имкониятларга айбга иқрорлик тўғрисида келишув институти ҳам киради1. Айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув — ўзига нисбатан қўйилган гумонга, айбловга рози бўлган, жиноятнинг очилишида фаол ёрдам берган ва келтирилган зарарни бартараф қилган гумон қилинувчи ёки айбланувчининг илтимосномасига асосан жиноят иши юритилишини назорат қилувчи прокурор билан айрим тоифадаги жиноятлар бўйича тузиладиган аҳдлашув2. Бир қанча муаллифлар айбга иқрорлик тўғрисидаги келишувни қонун ҳужжатларига киритишдан кўзланган асосий мақсад жиноятларни тергов қилиш 1 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 2 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 102 ` вақтини қисқартириш, суд ишининг ҳажмини камайтириш3 ва жабрланувчиларга етказилган мулкий зарарнинг қопланишини осонлаштириш эканлигини таъкидлайдилар3. Б. Стефаноснинг фикрича, айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув, биринчи навбатда, жиноят иши юритилишини тезлаштиришга, процессуал харажатларни камайтиришга, диспозитив принципларнинг қўлланиш доирасини кенгайтиришга, жазо тури ва чорасини олдиндан тахмин қилишга имкон беради4. Б. А. Саидов келишув институтининг иқтисодий томонларига кўпроқ эътибор қаратган. Унинг фикрича, ушбу институтни қўллаш натижасида “давлат органларининг ишни судга қадар юритиш босқичидаги харажатлари кескин камаяди; процесс иштирокчиларининг судга қадар, ҳатто суд жараёни давридаги сарсонгарчилиги ва ортиқча сарф-харажати камаяди....” В. Ю. Мельниковнинг тадқиқотида ҳам Б. А. Саидовнинг фикрига яқин қарашни кўрамиз. Б. Б. Муродов бу борада қуйидагиларни таъкидлайди: — “содир этилган оғир ва ўта оғир турдаги жиноятларни тергов қилишга масъул бўлган тегишли органларнинг кўп куч ва вақтини сарф этмаган ҳолда уларни тез ва тўлиқ фош этиш имконияти юзага келади...”. Бошқа муаллифлар эса мазкур институтнинг камчиликларини кўрсатиб ўтишган. Мисол учун Б. Х. Толеубекова ва Т. Б. Хведелидзенинг фикрича, айбга иқрорлик бўйича келишув тузилган ишларда суриштирув, дастлабки тергов ва суд тўлиқ амалга оширилмаслиги сабабли ушбу институт айбсизлик презумпциясига зиддир. Айбга иқрорлик тўғрисидаги келишувда шахснинг айбини тўлиқ исбот қилиш мумкин бўлган ҳажмда процессуал ҳаракатлар амалга оширилмайди. Бизнинг фикримизча, ушбу институтнинг ЖПКга киритилиши жиноят ишини юритишга масъул бўлган мансабдор шахслар, процесс иштирокчилари ва умуман давлат учун ижобий аҳамиятга эга. Лекин шуни инобатга олиш лозимки, жиноят ишларини юритишдан кўзланадиган бош мақсад жиноят процессининг вазифаларини бажариш бўлмоғи лозим. Биз биламизки, жиноятларни тез ва тўлиқ очиш, жиноят содир этган ҳар бир шахсга адолатли жазо берилиши ҳамда айби бўлмаган ҳеч бир шахс жавобгарликка тортилмаслиги ва ҳукм қилинмаслиги учун айбдорларни фош этиш жиноят процессининг асосий вазифаларига киради. Шунинг учун ҳам айбга иқрорлик тўғрисидаги келишув тузилишининг ўзи суриштирувчи, терговчи, прокурорни жиноятни тўлиқ ва ҳар томонлама тергов қилиш, судни эса ҳар бир воқеани синчковлик билан муҳокама қилиш мажбуриятидан озод этмаслиги лозим. 3 Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практиче