JINOYAT PROTSESSIDA ISHTIROK ETIUVCHI SUBYEKTLAR

Аннотация

This study examines the legal, social, and practical aspects of providing defense counsel for the accused. The objective is to identify and improve mechanisms for effective legal representation based on national legislation and international standards. Examples from case law and relevant legal practices are included. Keywords Defense counsel, accused, fundamental rights, justice, International standards, national legislation, case law, legal defense, human rights, equality. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, inson huquqlarini himoya qilishda xalqaro standartlarga mos keluvchi huquqiy asoslarni belgilaydi. Fuqarolarning sudda o‘z manfaatlarini himoya qilish huquqi demokratiya tamoyillaridan biri sifatida tan olinadi. Ayniqsa, ayblanuvchini himoyachi bilan ta’minlash huquqi inson huquqlarining ajralmas qismi sifatida ko‘riladi va bu borada BMTning “Fuqarolik va siyosiy huquqlar xalqaro pakti” (1966) hamda “Jinoyat ishlarida himoyachi tayinlash qoidalari” (1989) muhim ahamiyat kasb etadi1. Milliy qonunchilikda bu huquq O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) orqali kafolatlanadi. Jumladan, JPKning 50-moddasida aytilishicha, ayblanuvchiga o‘z himoyachisini tanlash huquqi beriladi yoki davlat tomonidan himoyachi tayinlanadi. Biroq, amaliyotda ushbu qoidaning samarali ijrosi ko‘p hollarda murakkabliklarga olib keladi2. Ayblanuvchini himoyachi bilan ta'minlash masalasi nafaqat yuridik, balki ijtimoiy va iqtisodiy omillar bilan ham uzviy bog‘liq. Xususan, himoyachi tanlash imkoniyatlari moliyaviy 1 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 2 Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24 108 ` holat, huquqiy savodxonlik darajasi va davlat tomonidan ajratiladigan resurslarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu masalalarni o‘rganish, xalqaro tajribalarni tahlil qilish amaliyotda amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan takliflarni ilgari surish ushbu ishning asosiy maqsadi hisoblanadi3. Ayblanuvchini himoyachi bilan ta'minlash inson huquqlarining asosiy tamoyillaridan biri hisoblanadi. BMTning “Fuqarolik va siyosiy huquqlar xalqaro pakti”ning 14-moddasi shuni talab qiladi: har bir ayblanuvchiga, moliyaviy imkoniyatidan qat’i nazar, adolatli sud jarayoni kafolatlanishi kerak (Braun, L.M., 2020, 45-bet). Shuningdek, Evropa Inson Huquqlari Konventsiyasining 6-moddasida ayblanuvchiga malakali yuridik yordam ko‘rsatilishi zarurligi ko‘rsatilgan. Bu qoidalar ayblanuvchining davlat oldidagi tengligini ta’minlash uchun muhimdir4. O‘zbekiston JPKga binoan, davlat sudda o‘zini himoya qila olmaydigan fuqarolar uchun advokat tayinlash mas’uliyatini oladi. JPKning 51-moddasiga ko‘ra, advokat ayblanuvchining manfaatlarini himoya qilishda mustaqil bo‘lishi shart. Amaliyotda esa, ba’zida davlat tomonidan tayinlangan advokatlarning o‘z mijozlari manfaatini to‘liq himoya qila olmasligi kuzatiladi. Bu holatlar odatda advokatlarning professional tayyorgarligi, ish hajmi va moliyaviy rag‘bat bilan bog‘liq5. Ko‘p hollarda ayblanuvchilar himoyachi yollash imkoniyatidan mahrum bo‘lishadi. Xususan, kam ta’minlangan oilalar vakillari va huquqiy bilim darajasi past bo‘lgan shaxslar uchun davlat tomonidan ajratilgan advokatlarning xizmatidan foydalanish asosiy yo‘ldir. Ammo bu tizimning samaradorligi hamon savol ostida turibdi6. Rivojlangan davlatlar, masalan, AQSh va Germaniya, davlat tomonidan himoya ta’minlash tizimida sifat nazoratini joriy etishgan. Germaniyada himoya tizimi moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi va advokatlarning kasbiy malakasini oshirish uchun maxsus dasturlar mavjud (Smith, J., 2021). So‘nggi yillarda O‘zbekistonda advokatlik institutini rivojlantirish uchun bir qator qonunchilik islohotlari amalga oshirildi. Jumladan, Advokatlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi. Ammo ushbu islohotlar amaliyotda samaradorlikni oshirish uchun yetarli darajada emasligi kuzatilmoqda7. Ayblanuvchini himoyachi bilan ta’minlash inson huquqlarining fundamental tamoyillaridan biridir va adolatli sudlovni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida bu borada qonunchilik asoslari yaratilgan bo‘ladi8. 3 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109. 4 Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 5 Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сот