JINOYATGA OID MALUMOTLARNI KO'RIB CHIQISH TARTIBI

Аннотация

Mazkur maqolada jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish tartibi batafsil tahlil qilingan. Jinoyat ishini ko'rib chiqish jarayoni tergov, sud va jazo choralari bosqichlaridan iborat bo'lib, har bir bosqichda amalga oshiriladigan asosiy amallar tushuntirilgan. Tergov bosqichida jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash va dalillarni to'plash jarayoni, sud jarayonida esa ayblanuvchi va boshqa tomonlar o'rtasidagi huquqiy munosabatlar ko'rib chiqiladi. Suddan so'ng apellyatsiya va kassatsiya tartibida qarorlar qayta ko'rib chiqilishi mumkin. Jinoyat turlariga qarab (masalan, o'ldirish, kiberjinoyatlar, poraxo'rlik) ma'lumotlarni ko'rib chiqish usullari o'zgarishi mumkin. Maqola jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqishda adolat va qonun ustuvorligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi, shu bilan birga, har bir bosqichni to'g'ri va samarali amalga oshirish zarurligini ta'kidlaydi. Kalit so'zlar Jinoyat, tergov, sud jarayoni, jazo choralari, apellyatsiya, kassatsiya, huquqiy tizim, dalillar, guvohlar, adolat, qonun ustuvorligi, jinoyat turlari, o'ldirish, kiberjinoyatlar, poraxo'rlik, sud hukmi, jinoyat ishi. Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish tartibi huquq tizimining muhim qismlaridan biridir. Bu jarayon, odatda, sudlar, tergov organlari va boshqa huquqiy institutlar tomonidan amalga oshiriladi. Jinoyat ishi bo'yicha ma'lumotlarni ko'rib chiqishning aniq tartibi, birinchi navbatda, adolatni ta'minlash, huquqni muhofaza qilish va jinoyat sodir etgan shaxsni jazolashning asosiy vositasi sifatida ishlatiladi. Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish jarayoni odatda bir nechta bosqichlardan iborat bo'ladi1. Quyida shu bosqichlar haqida batafsil tushuntirib o'tamiz. Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish jarayoni tergov bilan boshlanadi. Tergov organlari jinoyatni sodir etilganidan keyin uning sabablarini aniqlash, dalillarni to'plash va jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash uchun ish olib boradilar2. Tergov jarayonida quyidagi asosiy amallar bajariladi: Dalillarni to'plash: Jinoyat joyidan olingan dalillar, guvohlarning ko'rsatmalari, video yozuvlar va boshqa hujjatlar tergov jarayonining muhim qismlarini tashkil etadi. Guvohlarni so'roq qilish: Jinoyatni ko'rgan yoki bilgan shaxslar tergovchilarga ma'lumot beradilar. Ishni tasdiqlash yoki rad etish: Agar 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69. 2 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 73 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo tergovchi jinoyatni amalga oshirilgan deb hisoblasa, jinoyat ishi sudga yuboriladi. Agar ishda etarli dalil bo'lmasa, tergov to'xtatilishi yoki ish yopilishi mumkin3. Tergovning yakunlanishi bilan jinoyat ishi sudga yuboriladi. Sudda ko'rib chiqish jarayoni quyidagicha bo'ladi: Davra sudi: Sud majlisida barcha dalillar, guvohlarning ko'rsatmalari va himoya va ayblovchilar tomonidan taqdim etilgan dalillar tinglanadi. Advokatlarning ishtiroki: Ayblanuvchi va boshqa tomonlar advokatlar orqali o'z huquqlarini himoya qiladilar. Advokatlar sudda o'zining himoya strategiyasini amalga oshiradilar. Sud hukmi: Sud barcha ma'lumotlarni ko'rib chiqqan holda hukm chiqaradi. Agar ayblanuvchi jinoyatni sodir etgan bo'lsa, sud unga tegishli jazoni belgilaydi4. Agar bir tomon sud hukmiga norozi bo'lsa, ular apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida sudning yuqori instansiyalariga murojaat qilishlari mumkin. Apellyatsiya: Sudning birinchi instansiya qaroriga nisbatan yangi sud ishi ochiladi va qayta ko'rib chiqiladi. Kassatsiya: Yuqori sud ishi va hukmning to'g'riligi va qonuniyligini tekshiradi. Sud hukmi chiqarilgandan so'ng, ayblanuvchi jazo choralariga tortiladi. Jinoyatga oid ma'lumotlar ko'rib chiqishning oxirgi bosqichi jazoning ijro etilishi bilan yakunlanadi. Jazo turlari quyidagilarga bo'linadi: Qamoq jazosiga hukm qilish: Jinoyat sodir etgan shaxs qamoqqa olingan bo'ladi. Jarima yoki majburiy mehnat: Ba'zi holatlarda, ayblanuvchi jarima to'lashga yoki majburiy mehnatga jalb etishga hukm qilinishi mumkin. Shartli ozodlikka chiqarish: Ayblanuvchiga shartli ozodlik berilishi mumkin, ammo u belgilangan tartibda nazoratda bo'ladi. Jinoyat turlari turlicha bo'lishi mumkin va har bir turga xos ma'lumotlarni ko'rib chiqish jarayoni farqlanadi. Masalan, o'ldirish, o'g'irlik, poraxo'rlik yoki kiberjinoyatlar kabi turli jinoyatlar bo'yicha alohida tergov va sud tartiblari qo'llanilishi mumkin. O'ldirish jinoyati: Bu kabi jinoiy ishlar ko'pincha murakkab bo'ladi, chunki ularni isbotlash uchun ko'plab dalillar kerak. Tergovda shaxsiy va tibbiy ekspertizalar, guvohl