OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA JINOYAT ISHINI SUDGA QADAR YURITUVCHI ORGANLARNING HAMKORLIGINI TA’MINLASHNI YANADA TAKOMILLASHTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada Oʻzbekiston Respublikasida jinoyat ishlarini sudga qadar yurituvchi organlar (jinoiy sudlov, tergov, prokuratura va ichki ishlar organlari) oʻrtasidagi hamkorlikni takomillashtirish masalalari tadqiq qilinadi. Jinoyat protsessining samaradorligi va huquqiy tartibni ta’minlashda ushbu organlarning oʻzaro muvofiqlashtirilgan faoliyati ahamiyatli hisoblanadi. Maqolada hamkorlikning huquqiy asoslari, amaliyotdagi kamchiliklar, xorijiy tajribalar va takomillashtirish yoʻllari tahlil qilinadi. Xususan, axborot almashinuvi, qonuniy tartibga solish va texnologiyalardan foydalanish orqali samaradorlikni oshirish boʻyicha tavsiyalar keltirilgan. Kalit so’zlar Hamkorlik, xalqaro hamkorlik, axborot almashinuvi, ichki hamkorlik, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudya. Jinoyat protsessining samarali yuritilishi davlatning huquq-tartib siyosatining muhim tarkibiy qismidir. Oʻzbekistonda jinoyat ishlarini yurituvchi organlar (tergov qoʻmitasi, prokuratura, ichki ishlar organlari va xavfsizlik xizmatlari) oʻrtasidagi hamkorlikning mustahkamligi sud jarayonining adolatli va tez yuritilishiga ta’sir koʻrsatadi. Biroq, amaliyotda bu sohada bir qator muammolar mavjud boʻlib, ularni hal qilish uchun qonuniy va tashkiliy choralar koʻrilishi zarur1. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi jinoyat ishlarini yurituvchi organlarning hamkorligini yanada takomillashtirish yoʻllarini oʻrganish, joriy qonunchilikdagi nuqsonlarni aniqlash va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK), “Prokuratura toʻgʻrisida”gi qonun, “Ichki ishlar organlari toʻgʻrisida”gi qonun va boshqa normativ hujjatlar ushbu sohada hamkorlikni tartibga soladi2. - JPK 10-modda – tergov organlari va prokuratura oʻrtasidagi oʻzaro bogʻlanishni belgilaydi. - JPK 21-modda – sudlanuvchining huquqlarini himoya qilishda hamkorlikni talab qiladi. 1 Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175. 2 Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40. 85 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo - “Kiberxavfsizlik toʻgʻrisida”gi qonun (2021) – jinoyatlarni tergov qilishda elektron dalillarni toʻplash va baholash jarayonini tartibga soladi. Biroq, qonunlarda koʻplab umumiy ifodalar qoʻllanilgani tufayli amaliyotda tushunmovchiliklar va nizo holatlari yuzaga kelishi mumkin. 1.1. Hamkorlikning konstitutsiyaviy va qonuniy tamoyillari. Oʻzbekiston Konstitutsiyasining 44-moddasida har bir fuqaroning huquqiy himoyaga ega ekanligi ta’kidlangan. Bu borada jinoyat ishlarini yurituvchi organlar oʻrtasidagi hamkorlik muhim rol oʻynaydi3. - Adolatli sudlov tamoyili – JPKning 5-moddasida keltirilgan boʻlib, tergov va prokuratura organlarining ishi sud tomonidan mustaqil nazorat qilinishini talab qiladi. - Ishning tez va samarali yuritilishi – JPK 7-moddaga koʻra, jinoyat ishlari muddatlarida hal qilinishi kerak. 1.2. Prokuratura nazorati va uning ahamiyati Prokuratura jinoyat ishlarini yuritish jarayonida huquqbuzarliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun nazorat funksiyasini amalga oshiradi. - Tergov harakatlarini nazorat qilish – prokuror tergovchining harakatlarini qonuniyligini tekshiradi. - Sudga murojaat qilish huquqi – prokuror notoʻgʻri qarorlarni sud orqali bekor qildirishi mumkin4. 1.3. Ichki ishlar organlarining roli Ichki ishlar organlari jinoyatlarni aniqlash va oldini olishda asosiy vazifani bajaradi. - Dastlabki tergov – jinoyat sodir boʻlgach, dastlabki choralarni koʻrish. - Jinoyat joyini qoʻriqlash – dalillarni saqlab qolish uchun zarur choralar. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Oʻzbekistonda jinoyat ishlarini yurituvchi organlarning hamkorligida quyidagi kamchiliklar mavjud: - Axborot almashinuvining sustligi – tergov va prokuratura oʻrtasida ma’lumotlarning vaqtida uzatilmasligi ish yuritishni sekinlashtiradi. - Vazifalarning noaniq taqsimlanishi – ba’zi hollarda bir nechta organlar bir xil ishni takrorlashga majbur boʻladi. - Texnologik qoloqlik – elektron tergov tizimlarining etarli darajada rivojlanmaganligi. - Xalqaro hamkorlikning cheklanganligi – chet eldan qochib ketgan shaxslarni qidirishda samaradorlik past. Hozirgi kunda tergov organlari va prokuratura oʻrtasida ma’lumot almashinuvi an’anaviy usullar (yozma xatlar, shaxsiy uchrashuvlar) orqali amalga oshirilmoqda. Bu jarayon vaqt talab qiladi va xatolarga olib kelishi mumkin: - Ba’zi jinoyat ishlarida tergov organlari va prokuratura bir xil ishni ikki marta bajarishi mumkin, bu esa resurslarning isrof boʻlishiga olib keladi. - Kiberjinoyatlar keng tarqalgan boʻlishiga qaramay, elektron dalillarni tez va