O‘z kapitali rentabilligi va aktivlar rentabilligi

Аннотация

Mazkur tezisda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy barqarorligi va samaradorligini baholashda keng qo‘llaniladigan ko‘rsatkichlar — o‘z kapitali rentabilligi (ROE) va aktivlar rentabilligi (ROA) tahlil qilinadi. Mazkur ko‘rsatkichlar yordamida kompaniyaning foyda olish qobiliyati va resurslardan foydalanish samaradorligi aniqlanadi. Shuningdek, ularningo‘zaro bog‘liqligiva O‘zbekistonkorxonalarida qo‘llanishtajribasiko‘rib Kalit so‘zlar: chiqiladi. rentabillik, o‘z kapitali rentabilligi, aktivlar rentabilligi, moliyaviy tahlil, iqtisodiysamaradorlik,daromadlilik. Korporativ moliyada rentabillik ko‘rsatkichlari bu korxonaning foyda olish salohiyatini baholashda muhim vositalardan biridir. Ayniqsa, o‘z kapitali rentabilligi (Return on Equity — ROE) va aktivlar rentabilligi (Return on Assets — ROA) korxonaning moliyaviy faoliyatini chuqurtahlilqilishgaimkonberadi.[1] ROE — bu korxona egalarining qo‘ygan kapitali qanchalik daromad keltirayotganini bildiruvchiko‘rsatkich.Buquyidagiformulabilananiqlanadi: ROE=Soffoyda/O‘zkapitali×100% Mazkurko‘rsatkich investorlarga kompaniyaga kiritganmablag‘laridan qandaydarajada foyda olayotganini ko‘rsatadi. ROE yuqori bo‘lsa, bu korxona dividend to‘lash imkoniyatlariga egaekaninibildiradi. ROAesakorxonaningbarchaaktivlaridanqandayfoydaolayotganiniifodalaydi: ROA=Soffoyda/Umumiyaktivlar×100% Bu ko‘rsatkich kompaniyaning mavjud resurslardan qanchalik samarali foydalana olayotganini baholaydi. ROA va ROE o‘rtasidagi tafovut korxonaning moliyaviy leverage darajasigahambog‘liqdir.[2] ROE va ROA ko‘rsatkichlari nafaqat kompaniyaning moliyaviy holatini baholash, balki uning strategik boshqaruvida ham muhim o‘rin tutadi. Agar ROE darajasi kompaniya tomonidan jalb qilinayotgan tashqi moliyalashtirish qiymatidan yuqori bo‘lsa, bu moliyaviy leveragesamaraliishlayotganinianglatadi.Biroqbuko‘rsatkichhaddanortiqbo‘lsa,buyuqori riskli qarz yuki bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun moliyaviy tahlilda ROE va ROA birgalikdabaholanadi.ROAesakorxonaningaktivlaridanfoydalanaolishdarajasiniko‘rsatadi. Masalan, ishlab chiqarish korxonalari uchun aktivlar katta miqdorda bo‘lgani sababli ROA nisbatanpastko‘rsatkichga ega bo‘lishimumkin.Shunga qaramay,bupastrentabillikdarajasi har doim ham korxonaning salbiy holatini anglatmaydi — bu uning aktivlar tarkibiga bog‘liqdir.Xalqaro tajribadaROE ko‘rsatkichiodatda 15% atrofida bo‘lishi maqsadgamuvofiq deb hisoblanadi. ROA esa 5–10% atrofida bo‘lsa, kompaniya samarali faoliyat yuritayotgan hisoblanadi.Biroqburaqamlarsohavamintaqagaqarabfarqlanadi.[3] Quyidagi grafikda 2019–2023 yillar oralig‘ida ROE va ROA ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi tasvirlangan:[4] 136 O‘z kapitali va aktivlar rentabilligi ko‘rsatkichlari korxonaning moliyaviy holatini baholashda muhim ahamiyatga ega. Ular yordamida investorlar, kreditorlar va menejerlar korxonaning foyda olish salohiyatini aniqlab, strategik qarorlar qabul qilishadi. O‘zbekiston iqtisodiyotida bu ko‘rsatkichlardan foydalanish korxonalarni moliyaviy jihatdan barqaror va samaraliboshqarishdamuhimrolo‘ynaydi. ROAvaROEko‘rsatkichlarinioshirishyo‘llari: Soffoydanioshirish Daromadniko‘paytirish: Xarajatlarnikamaytirish: Mahsuldorliknioshirish:kamvaqtvaresursbilanko‘proqmahsulotchiqarish. Beg'araz foydasiz aktivlardan qutulish: ishlatilmayotgan yoki kam foyda berayotgan aktivlarnisotishyokisamaraliishlatish.