Toponimlar qatlamini oʻrganishda joylarni nomlash bilan bog‘liq masalalar

Аннотация

Ushbu maqolada toponimlar qatlamini o‘rganisahga oid ma’lumotlar va Annotation: ularningtasnifidagie’tibortalabmasalalargaatroflichaso‘zyuritiladi. This article provides detailed information on the study of the stratum of Kalitso‘zlar: toponymsanddiscussesnoteworthyissuesrelatedtotheirclassification. Keywords: toponim,antropotoponim,obyekt,tasnif,etimologik. toponym,anthroponymictoponym,object,classification,etymological. Mamlakatimiz istiqlolga erishgach yurtimiz bo‘ylab olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlar o‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy mavqeini ko‘tarish, davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar tilshunoslik sohasidagi ilmiy- tadqiqot ishlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Toponimlarning vujudga kelishi va o‘zgarishi uzoq tarix bilan bog‘liqdir. Joy nomlari qadimdan xalq hayotida yuz berganvoqeavahodisalarningnomlanishatamasibilanhanuzgachasaqlanibqolgan. Ma’lumki, yurtimizda juda ko‘plab urug‘, qabila va xalq nomlari bilan ataluvchi toponimlar uchraydiki, ularning aksariyati dunyoning boshqa joylarida ham uchraydi. Bu xalqlarimizning tarixiy aloqalaridan darak beradi. Darvoqe, nomlarni o‘rganishda ularni bir- biridan ajralgan holda emas, balki qator boshqa nomlar bilan tekshirimiz zarur. Lekin bu masalada toponimlar tasnifidan unumli foydalanmog‘imiz zarur, albatta. Shu bois ham bu masalatoponimikadaasosiymasalasanaladi. Shu kunga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi joy nomlarining ma’lum bir qismi umumiy rejada talqin, tavsif va sharhlar berilib, ilmiy tahlilga u yoki bu darajada tortilgan. Ammo Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududidagi toponimlar majmuasi atroflicha bugungi talablar darajasida maxsus ilmiy tadqiq etilmagan, ularning topogrammatik, leksik-semantik vaetimologikxususiyatlarijiddiyo‘rganilmagan. Toponimlar tilshunoslik, geografiya, tarix, geologiya kabi fanlarning o‘rganish obyekti hisoblanadi. Ularda xalq hamda el-yurtning tarixi – taqdiri o‘z ifodasini topgan. Joy nomlari qadimtarixgaegabo‘lganelat,millathamdaxalqlarningo‘zigaxosnoyobyodgorlikliridanbiri sanaladi.Sababi,ularningo‘zibirolamtarixhamdataqdirniifodalabturadi. Darvoqe, mamlakatimiz toponimiyasining turkiy, arabiy, eroniy, forsiy, rus tili elementlari hamda boshqa qatlamlarida O‘zbekiston toponimlari tizimining tarixiy rivoji, o‘zgarishva boyishtendensiyalari,eskirishvayangilanishiningme’yoriyxususiyatlari,ijtimoy lisoniy, sabab va asoslari o‘z ifodasini topgan. Toponimlar qatlami ona-Vatanimiz o‘tmish-da yashagan turli qavmlar, elatlarning joylarni nomlash bilan bog‘liq udumlari, an’analari, nom 1 i1jIoshdaeqvilAis.hShmimaohlioyrXatoiravzamsdaagni’baat’izhitaoqpiodnaimmikan’olummlarontinbgeertiumvoclohgiiyqaismi.m–Taotslihkliesnot,n1i9y63m,1a6n3b-ba.dir . 141 Toponimlarning paydo bo‘lishi, turg‘unlashishi, o‘zgarishi yoki aksincha qayta nomlanishi jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan ham bog‘liqdir. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, jamiyat hayoti va taraqqiyotida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy o‘zgarishlar qisman joy nomlarining o‘zgarishiga ham olib kelishi mumkin. Ma’lumki, inson faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan obyektlar, jumladan, viloyat, tuman yoki katta-kichik aholi punktlari o‘zining jamiyat hayotida tutgan o‘rni bilan alohida ajralib turadi. Bunday geografik obyektlar har qancha katta bo‘lmasin, tabiiy-geografik obyektlarga nisbatan o‘zining aniq belgilangan chegaralaribilanfarqqiladi. Mutaxassislarning fikricha, har bir nomning salmog‘i birinchi navbatda u bilan bog‘liq bo‘lgangeografikobyektningqanchalikmashhurligibilanbelgilanadi.Nomningtanilishigaesa, geografik obyektning hududiy joylashuvi, davr va zamonda egallagan mavqei va bir qancha boshqa ijtimoiy - tarixiy omillar ham ta’sir ko‘rsatadi. Joy nomlari va kishilar nomlari o‘zaro chambarchasbog‘liq. Ma’lumki, toponimika fani toponimlarni, ya’ni shahar va qishloqlar, mahalla va ko‘cha, tashkilot (zavod va fabrika)lar, soy, dengiz va daryolar, ariq, dengiz, ko‘llar, cho‘l, adir, tepa, tog‘lar kabi geografik nomlarni, ularning kelib chiqishini, tarixini o‘rganadigan fandir. Mazkur fan toponimisttilshunoslarga ham,toponimistgeograflarga ham, toponimisttarixshunoslarga hambetakrormazmunhamdama’lumbirko‘rinishlardagiboyilmiymateriallarniberadi. Onomastikada esa aholi joylarining ilm-fandagi umumiy nomi bo‘lgan oykonimlar 2 mavjud nomlarning bir turi sifatida o‘rganiladi . Ular mana shu jihati bilan toponimlar majmuigaxosalohidanomlardanbiri. Darhaqiqat, joy nomlarini ma’lum bir xususiyatlarga ajratishda toponimlar tasnifiga murojaat qilamiz. Toponimlarni tasnifqilish asosan,XIX asrdan boshlangan bo‘lsa hamto shu kunga qadar o‘z qimmatini yo‘qotmagan. Ayni damga qadar toponimlar turli tadqiqotchilar tomonida turlicha tasnif qilingan. Mamlakatimizda esa toponimlarni leksik-semantik va grammatiktuzilishigako‘ratasnifqilish ko‘proqkuzatiladi. Taniqli toponimist olim Z.Do‘simovning aniqlashicha, antroponimlarni toponimga aylanishida shaxs va obyekt munosabati muhim rol o‘ynaydi. Avvalo bi