ARAB TILINING IKKINCHI TIL SIFATIDA O'RGATILISHI

Аннотация

Ushbu maqolada arab tilining ikkinchi til sifatida o‘rgatilishiga oid muhim jihatlar yoritilgan. Arab tili — diniy, madaniy va ilmiy ahiyatga ega bo‘lgan xalqaro til hisoblanadi. Ko‘plab musulmon davlatlari, jumladan, O‘zbekiston ham, arab tilini o‘rganishga alohida e’tibor qaratadi. Arab tilining fonetik, morfologik va sintaktik murakkabliklari, o‘ziga xos yozuv tizimi, shuningdek, uni ikkinchi til sifatida o‘rganayotgan o‘quvchilarning motivatsiyasi va muammolari maqolada tahlil qilinadi. Shuningdek, arab tilini samarali o‘qitishning zamonaviy metodlari, chet tillarni o‘rgatishdagi kommunikativ yondashuvning roli ham muhokama etiladi. Maqola yakunida til o‘rganishdagi muammolarni yengib o‘tish bo‘yicha takliflar keltiriladi. Kalit so’zlar. Arab tili, ikkinchi til, til o‘rganish, kommunikativ yondashuv, o‘qitish metodikasi, fonetika, madaniyatlararo muloqot. Kirish. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ikkinchi til sifatida chet tillarini o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Globalizatsiya, ta’lim, din, savdo va migratsiya jarayonlari ko‘plab insonlarni ona tilidan tashqari boshqa tillarni egallashga undamoqda. Shunday tillardan biri — arab tilidir. Arab tili nafaqat dunyoning 20 dan ortiq davlatida rasmiy til sifatida qo‘llanadi, balki Qur’oni Karim tili bo‘lgani uchun butun musulmon olamida alohida maqomga ega. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, diniy erkinlik, madaniy aloqalar va xalqaro hamkorlik tufayli arab tiliga bo‘lgan talab sezilarli darajada oshdi. Arab tilini o‘rganish, ayniqsa, diniy ta’lim, tarjima, tarix, filologiya kabi sohalarda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayonda arab tilining ikkinchi til sifatida o‘qitilishi, uni o‘rganishning psixologik va lingvistik jihatlari, hamda metodik yondashuvlar dolzarb masalaga aylandi. Ushbu maqolada arab tilining ikkinchi til sifatida o‘rgatilishi bilan bog‘liq muammolar, metodlar va yechimlar tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘quvchilarning til o‘zlashtirishiga ta’sir etuvchi omillar, arab tilining fonetik va grammatik murakkabliklari, ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan texnologiyalar haqida fikr yuritiladi. Arab tilining lingvistik xususiyatlari. Arab tili — semit tillari oilasiga mansub bo‘lib, fonetika, morfologiya va sintaksis jihatdan o‘ziga xos murakkab tuzilishga ega. U o‘ngdan chapga yoziladi, bu esa ko‘pchilik uchun o‘rgatish jarayonini murakkablashtiradi. Arab tilining alifbosi 28 harfdan iborat bo‘lib, harflar so‘zda joylashishiga qarab turli shakllarga ega bo‘ladi: boshida, o‘rtasida, oxirida yoki alohida yozilishi mumkin. Fonetik jihatdan arab tilida tovushlar tizimi boy: ayniqsa, hiqildoq (halqali) tovushlar, ayn va g‘ayn kabi til o‘zlashtiruvchilari uchun nostandart bo‘lgan tovushlar mavjud. Morfologiyada esa so‘zlar asosan ildiz (jizr) va vazn (formulalar) asosida yasaladi. Bir ildizdan turli o‘zak so‘zlar hosil qilish mumkin, bu esa tilning boyligini ta’minlaydi, biroq yangi o‘rganuvchilar uchun chalkashlik tug‘diradi. Sintaksis jihatidan arab tili nisbatan erkin so‘z tartibiga ega bo‘lsa-da, gapdagi a’zolar orasidagi munosabatlarni aniqlovchi i‘rob (grammatik ohang) kategoriyasi mavjud. Bu holat 153 nutqda grammatik moslashuvni talab qiladi va ikkinchi til sifatida o‘rganuvchilar uchun qo‘shimcha yuk bo‘ladi. Arab tilini o’rganishdagi asosiy qiyinchiliklar. Arab tilini ikkinchi til sifatida o‘rganuvchi shaxslar bir necha darajadagi qiyinchiliklarga duch keladilar: fonetik, grammatik, semantik va psixologik. Fonetik muammolar — ayniqsa, arab tiliga xos tovushlarni talaffuz qilishda paydo bo‘ladi. O‘zbek tilida mavjud bo‘lmagan “h”, “ayn”, “qof”, “xo”, “sod”, “zo” kabi tovushlarni farqlash va to‘g‘ri aytish vaqt va ko‘p mashqni talab qiladi. Grammatik murakkabliklar esa jins (erkak va ayol), son (birlik, ikki va ko‘plik), fe’l zamonlari, zamirlar, fe’lning holatga ko‘ra o‘zgarishi kabi tizimlarda ko‘rinadi. Masalan, arab tilidagi fe’llar 14 xil shaklda o‘zgarishi mumkin, bu esa yangi boshlovchilar uchun murakkab ko‘rinadi. So‘z boyligidagi qiyinchiliklar — arab tilining sinonimiya va kontekstga bog‘liq ko‘p ma’noliligi bilan bog‘liq. Yagona ildizdan hosil bo‘lgan ko‘plab so‘zlar, har xil vaznlar orqali turlicha ma’no beradi, bu esa o‘rganish jarayonida chalkashlik tug‘diradi. Psixologik muammolar ham muhim o‘rin tutadi. Ko‘plab o‘rganuvchilar, ayniqsa kattalar, arab tilining “qiyinligi” haqida salbiy stereotiplarga ega bo‘ladi, bu esa ularning motivatsiyasini pasaytiradi. Bundan tashqari, ba’zi o‘rganuvchilar o‘zlarini dars davomida erkin ifoda etolmaydilar, bu esa kommunikativ ko‘nikmalar rivojlanishini cheklaydi. Arab tilini o’rganishdagi samarali metodlar. Arab tilini samarali o‘rgatish uchun zamonaviy metodik yondashuvlar qo‘llanilishi muhim. An’anaviy yodlash va tarjima asosidagi metodlar ma’lum maqsadlarda foydali bo‘lsa-da, kommunikativ kompetensiyani shakllantirish uchun ular yetarli emas. Kommunikativ yondashuv — arab tilini o‘rgatishda samarali metodlardan biri hisoblanadi. Bu uslub orqali o‘quvchilar real hayot