ХОТИН-ҚИЗЛАР ТАДБИРКОРЛИГИНИ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ САМАРАДОРЛИГИ МАСАЛАЛАРИ

Аннотация

This article analyzes the socio-economic effectiveness of women's entrepreneurship, highlights the positive work being done, and puts forward proposals for existing problems and their solutions. Keywords: new jobs, women's entrepreneurship, development, labor market, business, entrepreneurial activity. Ҳозирги глобаллашув ва инновацион тараққиёт шароитида хотин-қизларнинг иқтисодий жараёнларда фаол иштирокини таъминлаш нафақат гендер тенглигини рўёбга чиқариш, балки барқарор ривожланишнинг муҳим шартларидан бири сифатида қаралмоқда. Жаҳон тажрибаси шуни кўрсатмоқдаки, хотин-қизлар тадбиркорлигининг ривожланиши меҳнат бозорини фаоллаштиради, янги иш ўринлари яратилишига ва аҳоли фаровонлигининг ошишига хизмат қилади. Жаҳонда гендер тенглиги ва хотин-қизларнинг иқтисодий фаоллигини ошириш борасида кенг қамровли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Хотин-қизлар тадбиркорлиги нафақат гендер тенглигини таъминлаш, балки умумий иқтисодий ўсиш, камбағалликни камайтириш, янги иш ўринлари яратиш ҳамда жамиятда ижтимоий барқарорликни мустаҳкамлашда муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда. Айниқса, ривожланаётган мамлакатларда хотин-қизлар тадбиркорлигининг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш, уларнинг бизнесдаги иштирокига таъсир қилувчи омилларни ўрганиш муҳим илмий ва амалий аҳамиятга эга. Ўзбекистонда ҳам кейинги йилларда хотин-қизлар тадбиркорлигини қўллаб- қувватлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бу жараёнда ҳуқуқий-меъёрий база мустаҳкамланмоқда, молиявий, билим ва ахборот ресурсларидан фойдаланиш имкониятлари кенгаймоқда. Ўзбекистонда ҳам хотин-қизлар тадбиркорлигини рағбатлантиришга йўналтирилган кенг кўламли чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Ҳукумат томонидан бизнесни бошлашда ҳуқуқий ва молиявий имтиёзлар, таълим ва касб-ҳунар кўникмаларини оширишга қаратилган дастурлар жорий этилмоқда. Аммо, мавжуд чора-тадбирлар ижтимоий-иқтисодий самарадорлик нуқтаи назаридан қандай натижалар бераётгани ҳамда бу фаолиятнинг кенг қамровли таҳлили ҳали етарлича илмий асосланмаган. 157 Ушбу мақолада хотин-қизлар тадбиркорлигининг ижтимоий-иқтисодий самарадорлиги тизимли таҳлил қилинади, унинг мамлакат иқтисодиёти ва ижтимоий ҳаётига таъсири, фаолиятда учраётган муаммолар ҳамда уларни бартараф этиш йўллари илмий асосда баҳоланади. Хотин-қизлар тадбиркорлиги тушунчаси умумий тадбиркорлик фаолияти доирасида, айниқса, ижтимоий ва гендер масалалари билан боғлиқ ҳолда ўрганилади. Иқтисодий назарияда тадбиркорлик – ресурсларни самарали жалб этиш, инновацияларни жорий қилиш ва бозорда рақобатдош маҳсулот яратиш жараёни сифатида таърифланади. Хотин-қизлар бу жараёнда анъанавий тўсиқлар (патриархал маданият, молиявий камчиликлар, маълумот танқислиги) туфайли кўпинча кам иштирок этган. Сўнгги ўн йилликда хотин-қизлар тадбиркорлиги фаолиятини ўрганиш учун қуйидаги методик ёндашувлар қўлланилмоқда: Институционал ёндашув – гендерга оид институтлар, сиёсат ва ҳуқуқий муҳит таҳлил қилинади. Ижтимоий капитал концепцияси – хотин-қизларнинг тармоқлари, алоқалари ва жамоадаги роли. Иқтисодий самарадорлик – иш ўринлари яратилиши, даромад ҳосил қилиш ва солиқ тушумлари орқали ҳисобланади. Камбағалликни камайтириш ва ижтимоий барқарорликка таъсир – хотин-қизлар тадбиркорлигининг ижтимоий самараси. Сўнгги йилларда Ўзбекистонда хотин-қизлар тадбиркорлигини қўллаб- қувватлашга кенг кўламда эътибор қаратилди. 2024 йил охиригача 250 мингдан зиёд аёллар ўз бизнесини бошлади, 4 трлн сўмлик имтиёзли кредитлар ажратилди ва "Аёллар дафтари" орқали маҳаллий ёрдам тизими шакллантирилди. Иқтисодий самарадорлик кўрсаткичларидан 100 та субъектда даромадлар ўртача 15–20% га ўсди, солиқ тушумларида аёллар ҳиссаси 7–10% ни ташкил этди, ва иш билан бандлик улуши 12% га етди. Бироқ молиявий ресурсларга етишиш, билим етишмаслиги, қонунчилик мураккабликлари ва ижтимоий тўсиқлар ҳали ҳам муаммо бўлиб қолмоқда. Шу сабабли, тадбиркорлик таълими, гендерга сезгир молия сиёсати, рақамли платформалар яратиш ва инвестициявий рағбатлар муҳим йўналишлар сифатида таклиф этилди. Хотин-қизлар тадбиркорлиги Ўзбекистонда ижтимоий ва иқтисодий барқарорликни таъминлашда стратегик аҳамиятга эга бўлган фаолият туридир. Унинг самарадорлиги фақат иқтисодий кўрсаткичлар билан эмас, балки кенг ижтимоий таъсири билан ҳам баҳоланиши лозим. Хотин-қизлар томонидан очилаётган бизнеслар, айниқса маҳаллий даражада иш ўринлари яратиш, оилавий даромадларни ошириш ва ижтимоий тенгликни таъминлашда катта ҳисса қўшмоқда. Шундан келиб чиқиб, хотин-қизлар тадбиркорлигини ривожлантиришга доир сиёсатлар тизимли, мақсадли ва манзилли бўлиши, реал таҳлил ва прогнозлар асосида янгиланиб бориши талаб этилади.