КОРРУПЦИЯ ЖИНОЯТЛАРИ ТАСНИФИДА ЖИНОЯТ ОБЪЕКТИНИНГ РОЛИ ВА ҲУҚУҚИЙ БАҲОЛАШ МЕЗОНЛАРИ

Аннотация

This article explores the significance of the object of crime as a foundational element in the structure of corruption-related offenses. The author argues that a scientifically grounded determination of the object is crucial for accurate legal qualification, fair sentencing, and effective anti-corruption policy. Drawing on international legal standards, including UN and Council of Europe conventions, the paper highlights key functional categories such as "public interest," "trust in government," and "integrity of public service." It proposes a systematic classification of criminal objects — general, specific, and direct — and explains their respective roles in classifying various forms of corruption, including bribery, abuse of office, embezzlement, and protectionism. The article demonstrates how misidentifying the object can lead to incorrect application of criminal law and inconsistencies in court practice. It incorporates scholarly views from leading legal theorists, analyzing institutional and socio- functional perspectives on criminal objects. The study concludes that the object in corruption crimes must be interpreted in a broad social-legal context encompassing citizens' trust, state functionality, and equitable governance, establishing it as a core component of modern legal reform in Uzbekistan. Keywords: Corruption, elements of crime, object of crime, law enforcement practice, UN Convention, public service, international law, bribery, embezzlement, protectionism, abuse of power, legal certainty, judicial practice, public interest, state apparatus, institutional approach, public official, social relations, equality, justice, democratic principles. 68 Ҳозирги вақтда илмий ва ўқув-методик адабиётларда жиноят объекти масаласига оид қарашлар ичида уни умумий, махсус ва бевосита турларга ажратиш каби нуқтаи назарлар ҳам мавжуд[1]. Коррупция билан боғлиқ жиноятларда умумий объект — бу жиноят қонуни билан муҳофаза қилинадиган ижтимоий муносабатлар мажмуасидир. Ушбу жиноятларнинг махсус объекти — бу давлат ҳокимияти, бошқарув органлари ва жамоат бирлашмалари фаолиятини тартибга солувчи ижтимоий муносабатлардир. Жиноятнинг бевосита объекти эса — жиноий қилмишга тўғридан-тўғри таъсир кўрсатадиган ва қонун билан муҳофаза қилинадиган муайян турдаги ижтимоий муносабатлардир. У — давлат аппаратининг давлат, жамоат ва бошқарув муносабатлари билан боғлиқ муътадил фаолияти, ҳамда мазкур ижтимоий муносабатлар доирасидаги айрим фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларидир[2]. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланадиган инсонпарвар демократик давлатни, очиқ ва адолатли жамиятни барпо этиш борасидаги Асосий Қомус ҳисобланади. Конституция нормаларидан келиб чиқиб, коррупцияга оид жиноятларнинг объектини қуйидагича ажратишимиз мумкин. Хусусан, коррупция Конституциямиз Муқаддимасида мустаҳкамланган “демократия, эркинлик ва тенглик, ижтимоий адолат” тамойилини бузиб, ижтимоий тенгсизлик, фуқароларнинг қонун олдида тенглиги ва ҳокимият суиистеъмолини келтириб чиқаради. Илмий доирада бу масала юзасидан турлича қарашлар мавжуд. Масалан, профессор М.Х.Рустамбаев коррупцион жиноятларни давлат хизматининг функционал бутунлиги ва жамоатчилик ишончига қарши йўналтирилган жиноятлар сифатида баҳолаш лозимлигини таъкидлайди[1]. Унга кўра, объект давлат ва жамият бошқарув тизимининг институционал тамойиллари билан белгиланиши керак. Амалиёт нуқтаи назаридан, агар жиноят объекти нотўғри белгиланса, унда квалификация жараёнида хато йўл қўйилиши, жиноятчи шахсга нисбатан нотўғри модда қўлланилиши ва оқибатда жазо қонунийлик ва адолат талабларига мос келмаслиги мумкин. Шунингдек, суд амалиётида бир хил жиноят турлари бўйича турлича ёндашувлар вужудга келиб, ҳуқуқий аниқлик ва барқарорликка жиддий зарар етказилиши эҳтимолдан холи эмас. Амалий фаолиятда коррупцияга оид жиноятларни нотўғри классификация қилиш ҳолатларига кўп учраб турилади. Бу эса биринчи навбатда, жиноят объектининг ноаниқ белгиланиши билан боғлиқ. Масалан, хизмат ваколатларини суиистеъмол қилиш (205-модда) билан боғлиқ жиноятларда баъзан асосий объект сифатида фақат шахснинг ҳуқуқлари кўрилади, ҳолбуки давлат хизматининг манфаатлари биринчи навбатда жабрланувчи ҳисобланади. К.Е.Мельникова коррупциявий жиноятларнинг объекти сифатида «давлат ва жамоат аппарати тартибга солувчи ижтимоий муносабатлар»[3] ни кўрсатади. Унга кўра, бундай муносабатлар давлат органларининг тўғри фаолиятини таъминлашга, уларнинг ички тартиби ва бошқарув механизмларига тааллуқли. Бу ёндашув институционал ёндашувга яқин бўлиб, коррупция давлат механизмлари ишлаш тизимига тааллуқли муносабатларни издан чиқаришига урғу беради. А.Х.Саттаров эса, «давлат ёки жамоат аппарати фаолиятини ташкил этувчи ва жамият талабларига мос 69 келувчи бир тоифали ижтимоий муносабатлар гуруҳи тушунилади»[2], дейди. Унга кўра, коррупция жамиятнинг давлатга бўлган эҳтиёж ва ишончини таъминлашга қаратилган муносабатларни бузади. Бу ерда эътибор марказ