ҲУКМНИНГ МОДАЛЛИК БЎЙИЧА БЎЛИНИШИ ВА УНИНГ СЕМАНТИК ТАСНИФЛАРИ

Аннотация

The article presents the views of logicians on the division of judgments by modality and their semantic characteristics, as well as examples on the topic, their differences from each other and their semantic classifications. Judgment is the main form of thinking that expresses the affirmation or denial of objects and phenomena, their various attributes, properties and relations. Affirmation or denial is an important feature of any judgment. If a judgment does not have a certain attribute of affirmation or denial, it cannot be a judgment. Keywords: modality, judgment, denial, affirmation, assumption, conditionality. Мантиқ илмида модаллик, ҳукмнинг модаллик бўйича бўлинишлари мантиқшунос олимлар орасида баҳс-мунозараларга сабаб бўлиб келмоқда. Ҳукм тафаккурнинг асосий шакли бўлиб, у нарса ва ҳодисалар, уларнинг турли белгилари, хусусият ва муносабатлари ҳақидаги тасдиқ ёки инкорни ифодалайди. 1 01 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Тасдиқ ёки инкор ҳар қандай ҳукмнинг муҳим белгисидир. Агар ҳукм ўзига хос тасдиқ ёки инкор белгисига эга бўлмаса, у ҳукм бўла олмайди. Масалан: Рейтинг тизими талабалар билимини баҳолашнинг энг асосий тўғри йўлидир гапида тасдиқ орқали рейтингнинг муҳим белгиси - талабалар билимини тўғри баҳолаш англашилади. Билим олишнинг чегараси йўқ деган ҳукмда билим олиш чегарасиз эканлиги инкор орқали ифодаланади. Ҳукмлар ҳақидаги таъриф ва тушунчалар ҳар хил. «Философия луғатиҳукмга: «Модаллик ҳукмда айтилган даъвонинг «тақозоси»га кўра, унга бериладиган тавсиф: ҳукм зарур, эҳтимол, тасодиф, номаълум ва бошқа бўлиши мумкин деб таърф берилган». Таъкидлаш лозимки, Аристотель давридан буён модаллик ҳукмларнинг бўлинишига асос қилиб олинади. Ҳар қандай ҳукм ўзининг зарурий ва эҳтимолий моҳияти билан характерланади. XIII аср ўрталарида мантиқшунос Вильгельм Шервуд мантиқий модаллик муаммолари билан шуғулланиб, олтита модаллик шакли борлигини таъкидлаган: «чин», «хато», «эҳтимол», «мумкин эмас», «тасодифий», «керак». Кейинги асрда эса бу модаллик учта шаклга бирлаштирилди: «зарур» (албатта), «мумкин» ва «мумкин эмас», кейинчалик «чин», «хато» ва «мумкин эмас» деб аталган. Модал ҳукмларнинг хулосалари алоҳида предмет сифатида Оккам ва Жан Буридан асарларида ўрганилган. Жан Буридан модаллик функторлари (керак-шарт, мумкин эмас, мумкин) ҳақида гапириб, ҳукмларнинг модаллиги ҳақида илмий тадқиқот ишлари олиб борган. XVIII асрда Кант модаллик белгиларини ассерторик (воқеий, тасдиқ), аподиктик (зарур-керак), проблематик (мумкин, эҳтимол) ҳукмларга бўлган. Анъанавий формал мантиқда ҳукм модаллик хусусияти билан уч гуруҳга: эҳтимолий (проблематик), воқеий (ассерторик) ва зарурий (аподиктик) ҳукмларга бўлинади. Эҳтимолий ҳукмда предмет ёки шахснинг хусусияти (қобилияти) бор ёки йўқлиги акс этади. Масалан: Эҳтимол, университетимиз талабалари қўшиқлар танловида биринчи ўринни эгаллар. Воқеий ҳукмда эса предметнинг бирор-бирбелгига эга ёки эга эмаслиги таъкидланади. Масалан: Мустақиллик майдони республикамизнинг энг чиройли майдонидир. Зарурий ҳукмда предметнинг ҳар қандай шароитда маълум бир белгига эга эканлиги акс этади. Масалан: Илмсиз фан ривожланмайди ёки Балиқ сувсиз яшай олмайди. Мисоллардан кўринадики, фаннинг ривожланиши учун илм, балиқнинг яшаши учун сув зарур. Маънавий мантиқда зарурий (аподиктик), эҳтимолий (проблематик) ва воқеий (ассерторик) ҳукмлар бир-биридан фарқланади. Ҳукмларни оддий ва мураккаб ҳукмларга бўлиш мумкин. Бирон бир мантиқий тизимдаги ҳукмлар мазкур система доирасида бошқа ҳукмларга бўлинмаса, оддий ҳукм саналади. Мураккаб ҳукмлар турли мантиқий бирлаштирувчи боғловчилар(конъюнкция): «ва», «ҳам» каби айирувчи (дизъюнкция): «ёки», «ё», «агар … у вақтда» (боғловчи-импликация) воситасида оддий ҳукмлардан тузилади. Ҳар қандай ҳукм, албатта, гапда ифодаланади. Гапнинг маъносига қараб зарурий ва эҳтимолий ҳукм эканлигини англаш мумкин. 1 01 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ В. З. Панфилов гапда ҳукмнинг ифодаланишини тавсифлаб берар экан, у асосий эътиборни гапда ифодаланган ҳукмнинг таркибий тузилишига қаратади. Унинг фикрича, ҳукм тузилишига кўра икки даражага эга. «Биринчи даражада ҳукм тузилиши ҳозирги формал мантиқда пропозиционал функция сифатида қаралиб, у N - ўринли предикатни ва унинг аргументларини (предметларини) ҳосил қилади, бу ҳолда ҳукм камида иккита гап бўлакли, агарда предикат бир ўринли бўлса, масалан, Акмал бораяпти гапи икки, уч ёки кўпроқ компонентли бўлиши мумкин. Масалан, Акмал китобни қўйди ёки Акмал китобни стол устига қўйди мисолларини олсак, бу ерда биринчи гап предикати «қўйди» иккита аргументга (Акмал ва китоб) эга, иккинчи гапда эса учинчи аргумент (стол) бор. Иккинчи сатҳда, гапда ифодаланган ҳукм тузилиши субъект-предикатдан ташкил топиб, у анъанавий формал мантиқда S есть Р, яъни SРдир формуласи билан ифодаланган. Бу ерда S предметнинг моҳиятини билдири