QURBANBAY ZARETDINOVTIŃ QOSIQ DÓRETIWSHILIGINDE “ANAJAN” QOSIǴINIŃ TALQILANIWI

Аннотация

This article examines the stages of emergence and development of Karakalpak musical art. Information is also presented on the life and creative path of one of the professional composers, K. Zaretdinov, as well as on the history of the creation and analysis of the song “Onajon”. Keywords: professor, composer, musicologist, folklorist, conductor, opera, mono opera, drama, film, song, romance, rhythm, meter, tempo. Qaraqalpaq xalqı áyyemgi zamanlardan berli óziniń shejiresine, dástúrlerine, ádebiyat hám kórkem óneri sıyaqlı turmıslıq hám ruwxıy baylıqlarına iye bolǵan xalıq esaplanadı. Qaraqalpaq mádeniyatı, ádebiyatı hám muzıkası haqqında awız-eki maǵlıwmatlar ásirden-ásirge, atadan-balaǵa ótip áyyem zamanlardan berli bizge shekem jetip kelgen. Olardıń jetip keliwine, sebepshiler bolsa, baqsı hámde jırawlarımız bolıp tabıladı. XIX ásirde jırawlar, baqsılar, sázendeler mekteplerinen shıqqan kóplegen atqarıwshılar óziniń sheberligin joqarı shıńlarǵa jetkizgen. XX ásirge kelip, qaraqalpaq milliy muzıkasınıń awız-eki hám kásiplik túrleri, onıń atqarıwshı hám dóretiwshileri jańa dáwirdi, jańa sazlar menen jırlay baslaydı. Solay etip, 1917-jılı Tórtkúl qalasında orıs áskeriy garnizonınıń kórkem óner háweskerler dógeregi shólkemlestirilgen. Bul jámáát qosıqlardı taratıw menen shuǵıllanǵan. 1925-1935-jıllar hám onnan sońǵı jıllar Orta Aziya hám Qazaqstan xalıqlarınıń muzıkalıq miyrasların toplaw, notaǵa túsiriw, násiyatlaw hám izzertlew jumısların A.Zataevich, 947 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 V.Uspenskiy, V.Belyaev, V.Shafrannikov, G.Kompaneec, B.Tumanyan, Á.Xalimov sıyaqlı kompozitorlar, muzıka izzertlewshileri hám folklorshıları alıp barılǵan1. Urıstan sóńǵı jılları Qaraqalpaq muzıka mádeniyatınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwında bir qansha ózgerisler júz bergen. 1970-jılǵa shekem J.Shamuratov, V.Shafrannikov, Á.Xalimov onnan keyin Á.Sultanov, Q.Turdıqulov, A.Xaytatdinov, N.Qarashaev sıyaqlı belgili qániygeli hám melodist-kompozitorlar xızmet etti. 1970-jıllardan keyın respublika mádeniyatı Tashkent, Almatı, Lelingrad Konservatoriyaların pitkerip kelgen Ǵ.Demesinov, N.Muxammeddinov, S.Palwanov D.Jańabaeva, M.Jiyemuratov, Q.Záretdinov sıyaqlı qánigeli kompozitorlar hám T.Adambaeva, K.Ótegenov, S.Levshenko, A.Malikov sıyaqlı muzıka izzertlewshileri kelip qatarına qosıldı. Usı kompozitorlardıń ishinde, qaraqalpaq muzıka mádeniyatında iri janrlardıń kirip kelip, onı rawajlandırıwǵa salmaqlı úles qosqan kompozitor Qurbanbay Zaretdinovtı atap ótiw orınlı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikaları kórkem óner ǵayratkeri, Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, belgili kompozitor, dirijyor, professor Qurbanbay Zaretdinov 1951-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Ata-anası kolxozda jumıs islegen. Kishkene waqtınan baslap-aq muzıkaǵa qızıqqan hám bayan ásbabın shertip úyrengen. Q.Zaretdinov mektepte oqıp júregn waqıtlarında kórkem óner dógeregine qatnasa baslaydı hám mektepti pitkergennen soń, 1966-jılı Nókis mámleketlik xoreografiya bilim jurtınıń xor dirijyorlıǵı bóliminde bilim aladı. Oqıwǵa qumar, shaqqan Q.Zaretdinov 1968-jılı házirgi Berdaq atındaǵı mámleketlik teatrǵa jumısqa alınadı. Oqıwın tabıslı tamamlap, M.Ashrafiy atındaǵı Tashkent mámleketlik konservatoriyasınıń xor dirijyorı fakultetine oqıwǵa túsedi. 1975-jılı oqıwın tabıslı tamamlap, J.Shamuratov atındaǵı Nókis muzıka hám xoreografiya bilim jurtına jollama menen jiberiledi. Ol jerde oqıw isleri boyınsha direktordıń orınbasarı hám oqıtıwshı bolıp jumıs alıp barǵan. 1981-jılı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyası shólkemlestiriledi hám Q.Zaretdinov ekinshi dirijyor sıpatında jumıs isley baslaydı. 1987-jıl Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik filarmoniyasınıń bas dirijyorı lawazımında islep, sol jılı birinshi márte saxnalastırılǵan “Ájiniyaz” operasına saxnalastırıwshı dirijyor sıpatında qatnasadı. Q.Zaretdinov 1975-jıldan baslap dóretiwshilik penen shuǵıllana baslaǵan. Onıń dóretiwshiliginde hár túrli janrlardaǵı shıǵarmalardı ushratıwımızǵa boladı. Dáslep vokal shıǵarmalarınan házil dálkek qosıqlarǵa nama jazadı. Keyin ala, iri janrdaǵı shıǵarmalar dóretip, xalıq ishinde tanıla baslaydı. Olardan A.Xalimov penen birge “Ǵárip ashıq”, “Ádalatqa qıyanet”, “Edige”, “Berdaq” muzıkalı dramalarına, “Saqıpqıran”, “Sháriyar” dramaların, “Tumaris”, “Xalıq ushın”, “Edige-Toqtamıs – Ámir Temur” operaların, “Aralım meniń” monooperasın, “Nazlımxan sulıw”, “Qırıq qız” baletlerin, bir neshe kinofilmlerge muzıkalar jazǵan. Onıń jazǵan shıǵarmalarınıń ishinde bárshe dóretpeleri óz qunın joytpay, atqarılıp atır. Kompozitor tek dóretiwshilik penen shuǵıllanıp qoymastan bir qatar muzıka pánleri boyınsha oqıwlıq qollanbalardıń, baǵdarlamalardıń avtorı. Q.Zaretdinovtıń qosıqshılıq dóretiwshiligine názer awdaratuǵın bolsaq, 100 den aslam romans hám qosıqlar jaratqan. Onıń dóretken shıǵarmaları qulaqqa jaǵımlıǵı sebepli tıńlawshınıń júrek tórine jetip barǵan hám óshpes muzıka bolıp, ele kúnge shekem óz tıńlawshılarına iye. Usınday shıǵ