MILLIY MUSIQA SAN‘ATIDA AYOL XONANDALARNING OVOZ TURLARI

Аннотация

Music is an art form that touches the most delicate strings of the human soul, where voice, timbre, and performance technique play a crucial role. Especially the high female voice type, such as soprano, holds a unique and elevated position not only in European operas but also in Uzbek classical music. Soprano, with its diverse performance techniques, serves as a means of expressing beauty and artistic emotion in music. This article examines the soprano voice type and its classifications, its role in Russian and European operas, as well as the perception and development of female performers in traditional Uzbek maqom art. The aesthetic potential of the female voice and its contribution to maqom art are analyzed from a modern musicological perspective. Keywords: soprano, maqom, timbre, opera, musicology, performance technique, alto. ТИПЫ ЖЕНСКИХ ГОЛОСОВ В НАЦИОНАЛЬНОМ МУЗЫКАЛЬНОМ ИСКУССТВЕ Аннотация. Музыка — это искусство, затрагивающее самые тонкие струны человеческой души, где голос, тембр и техника исполнения играют решающую роль. Особенно высокий женский голос, такой как сопрано, занимает особое и высокое положение не только в европейской опере, но и в узбекской классической музыке. Сопрано, обладая разнообразными способами исполнения, служит средством художественного выражения красоты и чувств. В данной статье рассматриваются типы голоса сопрано, его классификации, роль в русской и европейской опере, а также отношение к женскому вокальному исполнению в традиционном узбекском музыкальном искусстве макам. Эстетический потенциал женского голоса и его вклад в искусство макам анализируются с точки зрения современной музыковедческой науки. Ключевые слова: сопрано, макам, тембр, опера, музыковедение, техника исполнения, алто. O‘zbek musiqa san’ati, ayniqsa maqom ijrochiligi, asrlar davomida xalqimizning estetik tafakkuri, ma’naviy dunyosi va madaniy an’analarining yorqin ifodasi bo‘lib kelgan. Tarixiy manbalarda, xususan, Buxoro, Xiva, Qo‘qon, Samarqand kabi qadimiy madaniyat markazlarida shakllangan maqom maktablarining rivojida asosan erkak xonandalar faol ishtirok etgani qayd 929 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 etilgan. Bu, o‘z navbatida, o‘sha davrdagi ijtimoiy-huquqiy va diniy-me’yoriy qarashlar bilan chambarchas bog‘liq edi. Ayollarning sahna san’atida faol ishtirok etishi ko‘plab mintaqalarda cheklangan bo‘lib, ular ijodlarini asosan xonadon doirasida yoki yopiq muhitda davom ettirishgan. XIX asr va undan oldingi davrda ayol san’atkorlar aksar hollarda ochiq konsert maydonlarida emas, balki saroylar, ayollarga xos yig‘inlar (masalan, “dugona bazmlari”)da ishtirok etgan. Ayrim hollarda esa ular mashhur xonandalarning yaqin qarindoshlari bo‘lganligi sababli ijodiy faollikni uy sharoitida davom ettirishgan. Bu davrda ayollarning rasmiy maqom ansambllarida ishtiroki haqida aniq ma’lumotlar kam uchraydi. XX asr boshlarida, ayniqsa 1920–1930-yillar oralig‘ida, Sovet hokimiyatining gender tenglik siyosati natijasida san’at sohasida ham muhim o‘zgarishlar ro‘y berdi. Ayollarning ijtimoiy hayotga faol jalb qilinishi, maktab va teatr sahnalarida chiqishlariga imkoniyat yaratildi. Bu jarayon O‘zbekistonda ham o‘z aksini topdi. 1930-yillarda tashkil etilgan “O‘zbek Davlat Filarmoniyasi” va “O‘zbek Davlat konservatoriyasi” ayollar uchun musiqiy bilim olish yo‘llarini ochdi. Bu yillarda ilk sahna faoliyatini boshlagan ayol ijrochilardan biri – Toshkent musiqiy texnikumining ilk bitiruvchilari safida tanilgan Ra’no Babaxonova edi. Uning nomi sahna vokal ijrochiligi va xalq ashulalari bilan bog‘liq bo‘lib, bu ayol ovozining rasmiy san’at sahnasiga kirib kelishida muhim qadam edi. Muqim yo‘nalishning boshlangan pallasi: Yunus Rajabiy va maqom ansamblidir. O‘zbek an’anaviy ijrochiligi tarixida tub burilish yasagan bosqich – bu XX asrning ikkinchi yarmidir. Aynan shu davrda akademik Yunus Rajabiy (1897–1976) boshchiligidagi maqom ansambli tashkil etilib, maqomlarni notaga olish, ularni sahna uchun qayta ishlash va yosh avlodga o‘rgatish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Rajabiy rahbarligidagi ansamblda ilk bor ayol ovozining maqom ijrochiligiga rasmiy va badiiy darajada joriy qilinishi tarixiy voqea sifatida qaraladi. Ayol xonandalar ovozi musiqiy ijrochilikda o‘ziga xos o‘rin egallagan bo‘lib, ularning ovoz diapazoni, tembri va ifoda imkoniyatlari san’atda estetik go‘zallik, ruhiy noziklik va hissiy teranlikni mujassamlashtirishga xizmat qiladi. O‘zbek milliy musiqa san’atida, ayniqsa maqom, folklor va an’anaviy ashula janrlarida ayol ovozining turi, texnikasi va sahnadagi roli vaqt o‘tishi bilan takomillashib, o‘ziga xos uslubiy xususiyatlarni shakllantirdi. Bu jarayonda ayol ijrochilarining ovoz turlari — soprano, mezzo-soprano, alto — an’anaviy va zamonaviy musiqiy ijroda turlicha namoyon bo‘ladi. Soprano — ayol ovozining eng baland va yorqin turidir. Bu ovoz turi ko‘pincha lirik, koloraturali yoki dramatik ifodaviylik bilan ajralib turadi. O‘zbek musiqasida soprano turidagi xon