O'ZBEKISTON EKOLOGIK HUQUQBIZARLIKLAR UCHUN HUQUQIY JAVOBGARLIKKA OID MUAMMOLI MASALALAR

Аннотация

Ushbu tadqiqot ishida O'zbekiston Respublikasida ekologik huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik tizimining hozirgi holati, muammoli masalalar va ularning yechimi yo'llari kompleks tahlil qilingan. Mamlakatningekologikvaziyati, huquqiy- normativ bazasi va xalqaro tajribalarni o'rganish asosida qonunchilik sohasidagi kamchiliklar aniqlangan. Tadqiqot davomida O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik mexanizmlarining samaradorligi tahlil qilinib, ularni takomillashtirish bo'yicha takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so'zlar: ekologik huquqbuzarliklar, huquqiy javobgarlik, atrof-muhit muhofazasi, O'zbekiston, ekologikxavfsizlik, huquqiy mexanizmlar. 1. Kirish Hozirgi davrda atrof-muhit muhofazasi va ekologikxavfsizlikni ta'minlash masalalari butun dunyo jamoatchiligi oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Iqtisodiy rivojlanish jarayonida tabiat resurslaridan oqilona foydalanish va ekologik muvozanatni saqlash zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. O'zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida iqtisodiy islohitlarni amalga oshirish bilan birga, ekologik muammolarni hal etish sohasida ham muhim qadamlar qo'ydi. Mamlakatimiz hududida mavjud bo'lgan Orol dengizi ekologik falokatii, suv resurslaridan noto'g'ri foydalanish, sanoat korxonalarining atrof-muhitga salbiy ta'siri va boshqa ekologik muammolar ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimini takomillashtirish zaruriyatini yaratdi. 2024 yilgacha uzaytirilgan va ekologiya sohasida qo'llaniladigan jarimalar miqdori besh barobarga oshirilishi, zararni qoplash esa ikki barobarga oshirilishi qayd etilgan. Ekologik huquqbuzarliklar uchun huquqiy javobgarlik tizimining samaradorligi nafaqat qonunchilik bazasining mukammalligi, balki uning amalda qo'llanilishi, nazorat mexanizmlarining faoliyati va jamiyat ongidaekologikmadaniyatning shakllanganligi bilan belgilanadi. Ushbu masala bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik sohasida qator tizimli muammolar mavjud. 2. Ekologik Huquqbuzarliklar Tushunchasi va Uning Turlari Ekologik huquqbuzarlik tushunchasi huquqiy adabiyotlarda turli ma'nolarda talqin qilinadi. Umumiy ma'noda ekologik huquqbuzarlik deb, atrof-muhit muhofazasi sohasidagi qonunchilikni buzish natijasida yuzaga keladigan va tabiiy muhitga zarar yetkazadigan xatti- harakatlar yoki harakatsizlik tushuniladi. Bu ta'rif nafaqat bevosita atrof-muhitga yetkaziladigan zararni, balkiekologikxavfsizlik normalari va standartlarini buzishni ham qamrab oladi. Ekologik huquqbuzarliklarning klassifikatsiyasi turli mezondanlarga asosan amalga oshiriladi. Subyektiv tarkib bo'yicha ular jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar va davlat organlari tomonidan sodir etiladigan huquqbuzarliklarga bo'linadi. Obyektiv tarkib bo'yicha esa havo, suv, tuproq muhitini ifloslantirish, biologik xilma-xillikka zarar yetkazish, chiqindi va radioaktiv moddalar bilan bog'liq huquqbuzarliklar kabi turlarga ajratiladi. O'zbekiston qonunchiligida ekologik huquqbuzarliklar uchun ma'muriy, jinoyat va fuqarolik-huquqiy javobgarlik turlari nazarda tutilgan. Ma'muriy javobgarlik eng keng tarqalgan 914 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 tur bo'lib, u nisbatan yengil huquqbuzarliklar uchun qo'llaniladi. Jinoyat javobgarlik esa og'ir oqibatlarga olib keladigan, katta miqdordagi zarar yetkazadigan huquqbuzarliklar uchun belgilanadi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik asosan yetkazilgan zararni qoplash maqsadida qo'llaniladi. Ekologik huquqbuzarliklarning o'ziga xos xususiyatlari qatoriga ularning ko'pincha uzoq muddatli oqibatlarga ega bo'lishi, keng hududlarni qamrab olishi va qaytarib bo'lmaydigan zararlarni keltirib chiqarishi kiradi. Bu xususiyatlar ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimini loyihalashtirishda maxsus yondashuvlarni talab qiladi. 3. O'zbekistonda Ekologik Huquqbuzarliklar Uchun Javobgarlik Tizimining Rivojlanish Tarixi O'zbekiston Respublikasida ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik tizimining rivojlanishi bir necha bosqichlardan o'tdi. Sovet davrida mavjud bo'lganekologikqonunchilik asosan markazlashtirilgan boshqaruv tizimiga moslashtirilgan bo'lib, mahalliy sharoitlarni to'liq hisobga olmagan edi. Mustaqillik yillarida O'zbekiston o'zining milliyekologikqonunchiligini yaratish jarayonini boshladi. 1992 yilda qabul qilingan "Tabiatni muhofaza qilish to'g'risida"gi qonun ekologik huquqbuzarliklar uchun javobgarlik asoslarini belgiladi. Ushbu qonun atrof-muhit muhofazasi sohasidagi asosiy tamoyillarni o'rnatib, huquqbuzarliklar uchun javobgarlik turlarini aniqladi. Keyingi yillarda qabul qilingan qator qonun va qonunosti hujjatlari ushbu sohadagi huquqiy tartibni yanada takomillashtirdi. 2013 yilda "Ekologik nazorat to'g'risida"gi qonun qabul qilindi, bu esaekologiknazorat tizimini mustahkamlash va huquqbuzarliklar uchun javobgarlik mexanizmlarini kuchaytirish maqsadida muhim qadam bo'ldi. 2013 yil 27 dekabrdagi "Ekologik nazorat to'g'risida"