YENGIL ATLETIKADA UZOQ MASOFAGA YUGURISHDA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR ORQALI TEZKORLIKNI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

This article explores the role of modern approaches and innovative methods in developing speed qualities in athletes specializing in long-distance running in athletics. Experimental training sessions were conducted with young runners covering 1500 and 3000 meters, analyzing the key factors affecting their speed development. The effectiveness of high- intensity interval training, plyometric techniques, and video analysis technology was practically substantiated. Based on the findings, an effective training program for young athletes was developed, and scientific data tables were presented to illustrate the outcomes. Keyword: Speed development, athletics, long-distance, plyometric training, video analysis. 9 71 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Yengil atletika sporti insonning jismoniy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi va ayniqsa uzoq masofaga yugurish turi sportchilar orasida keng tarqalgan. Uzoq masofaga yugurish (1500, 3000, 5000 metr) chidamlilik, kuch va tezkorlikni talab qiladi. Bu turdagi yugurish sportchilardan yugurish davomida barqaror tezlikni saqlash, zarur pallada esa maksimal tezlanish qobiliyatini talab qiladi. Shu jihatdan, tezkorlik yengil atletikada yuqori natijalarga erishish uchun hal qiluvchi jismoniy sifat hisoblanadi. Tezkorlik — bu yugurish davomida zarur tezlikni oshirish va uni kerakli vaqt davomida saqlab qolish qobiliyatidir. U sportchining nafaqat tezlik potentsialini, balki chidamlilik va tiklanish qobiliyatini ham o‘z ichiga oladi. Zamonaviy yengil atletika sportida tezkorlikni rivojlantirishga oid ilmiy izlanishlar doimiy ravishda olib borilmoqda. So‘nggi yillarda sportchilar tezkorlikni oshirish uchun plyometrik mashqlar, maxsus kuch-quvvat mashqlari, interval yugurishlar, texnikani takomillashtirishga qaratilgan mashg‘ulotlardan keng foydalanmoqda. Biomekanik va fiziologik tahlillar yordamida sportchilarning harakatlarining eng samarali shakllari aniqlanmoqda. Videotasvirlar, sensorlar, yugurish monitoringi kabi texnologiyalar ham joriy etilmoqda. Anaerob va aerob tizimlarning uyg‘unligi uzoq masofada juda muhimdir. Tezlikli kuchni oshirish bilan birga, tiklanish tezligini ta’minlash ham zarur. Maqolada uzoq masofaga yuguruvchilarning tezkorlik sifatini oshirish uchun jismoniy, psixologik, texnik va innovatsion yondashuvlar tahlil qilinadi. Maqsad — tezkorlikni maksimal darajada oshirishga qaratilgan kompleks trening tizimini ishlab chiqish. Shuningdek, yosh va professional sportchilarda individual yondashuvning ahamiyati, organizmning fiziologik va biomekanik xususiyatlariga mos mashg‘ulotlar tavsiya etiladi. Ushbu ilmiy maqola murabbiylar, sport mutaxassislari va sportshunoslar uchun foydali bo‘lishi kutiladi. Nazariy asoslar: Uzoq masofaga yugurish sportchilardan yuqori chidamlilikni talab qilsa-da, yugurish tezligining uzluksiz boshqarilishi va zarur pallalarda tezlikni oshira olish qobiliyati muhim hisoblanadi. Tezkorlikni rivojlantirish uchun anaerob tizimlar bilan birga aerob tizimlarning funksional holati ham ahamiyatlidir. Plyometrik mashqlar mushaklarning kuchi va elastikligini oshiradi. Maxsus kuch-quvvat mashqlari esa yuguruvchining harakat fazalarida (start, temp, finish) tezlikni samarali ishlatishiga xizmat qiladi.Biomekanik tahlillar yugurish bosqichlaridagi (masalan, finish tezlanishi) harakatni to‘g‘rilashga yordam beradi. Psixologik tayyorgarlik — motivatsiya, musobaqa stressiga bardoshlilik va diqqatni jamlash — sportchining tezlikni to‘g‘ri boshqarishida muhim rol o‘ynaydi. Trening jarayonida sportchilarning individual xususiyatlariga ko‘ra yuklama, mashg‘ulot turi va tiklanish vaqtlarini moslashtirish yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Amaliy qism. Tadqiqotda 14–18 yoshdagi 30 nafar uzoq masofaga yuguruvchi sportchi ishtirok etdi. Ular bilan 8 haftalik mashg‘ulotlar olib borildi.Mashg‘ulotlarda quyidagi elementlar qo‘llandi: 200–400 m yuqori intensivlikdagi interval yugurishlar Plyometrik mashqlar: qiya tepalikda sakrash, past-baland maydonlarda yugurish Tezkorlik testlari: 1000 m finish sur’at, 200 m yugurish tezligi 9 72 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Video-tahlillar orqali texnik kamchiliklarni bartaraf etish.Treninglar yakunida 1000 m yugurishda finish tezligi o‘rtacha 4,2% ga oshdi. Plyometrik mashqlarning mushak kuchi va harakat koordinatsiyasiga ijobiy ta’siri kuzatildi.Shuningdek, psixologik tayyorgarlik mashg‘ulotlarida motivatsiya darajasi oshgani va bu sportchilarning natijalariga ijobiy ta’sir qilgani aniqlangan. Xulosa Tadqiqotlar asosida uzoq masofaga yugurishda tezkorlikni rivojlantirish sportchilarning umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi isbotlandi. Plyometrik va interval mashqlar, video tahlil texnologiyalari, psixologik yondashuvlar orqali sportchilarning yugurish sifati yaxshilanadi. Shuningdek, mashg‘ulotlarning individual rej