KEŃESBAY ABDULAEV DÓRETIWSHILIGINDEGI “ELIM BAR” HÁM “BIZGE KEL” QOSIQLARINIŃ TALIQLAW

Аннотация

This article discusses the titles of several songs written by Karakalpak composers and musicians. Additionally, a comprehensive analysis is provided for the songs "Elim bar" (I Have a Country) and "Bizge kel" (Come to Us), which belong to the repertoire of Kenesbay Abdulaev. Key words: Music, arts, composer, poet, song, vocal. Hár bir millet óziniń mádeniyatı úrp-ádetleri, salt-dástúr jırları menen basqa xalıqlardan ajıralıp turadı. Xalıqlar ózleriniń naması, qosıǵı, milliy-kiyimleri, ayaq-oyınları menen dúnyaǵa tanıladı. Qaraqalpaq xalqı da ásirlerden dawamında óz tili, milliyligi, úrp-ádet dástúrleri, baqsı- jırawları, qosıqları, milliy kiyimlerin asrap qádirlegen hám búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Xalqınıń muzıkalıq dúnyası - bul júreklerdi titiretetuǵın, kewillerdi tolqıdıratuǵın, bay namalarǵa tolı, ruwxıy dúnyanı jırlaytuǵın teńsiz kórkem ǵáziyne. Onıń orayında ásirler dawamında xalıq qálbinen tikkeley tasıp shıqqan, kóp qırlı mazmunǵa iye bolǵan nama hám sóz únlesliginiń eń gózzal úlgisi bolǵan qosıq janrı turadı. Bul qosıqlar xalıqtıń júregi, onıń arzıw- ármanları, quwanısh hám azapları, muhabbat hám sadıqlıǵı haqqında jırlaydı. Qaraqalpaq qosıqlar - hár bir namasında tábiyatqa, miynetke, watanǵa, anaǵa bolǵan sheksiz muhabbat hám haqıyqatlıq sáwlelengen biybaha miyras. Olar tek ǵana muzıka emes - bul xalıqtıń ruwxıy baylıǵı, kewil hám ómir filosofiyasınıń jırlanǵan ańlatpası. Qosıqlar tıńlawshınınıń júregin tolqındlandırıp, sıyqırlı álemge alıp kiredi. Qaraqalpaq xalqınıń qosıqların, namaların bilmegen xalıq bolmasa kerek. Óytkeni, elimizge kelgen basqa xalıqlardıń barlıǵı biziń qosıqlarımızdıń, mádeniyatımızdıń sháydasına aylanıp, joqarı dárejede bahalap ketedi. 9 47 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Elimizde qosıq jónelisinde dóretiwshilik qılǵan kompozitorlar hám namagerler júda kóp. Mısal estip aytatuǵın bolsam Najimatdin Muxammeddinovtıń “Awız sóz sóyleyin”, “Tuwılǵan jer”, “Mustaqıllıq gúlleri”, Marqabay Jiyemuratov “18 báhárim”, “Aydınlar”, “Umıtpa”, Dariko Janabaeva “Muxabatıńnan”, “Shaǵalalr appaq shaǵalalar”, “Ǵazlar ushar” atlı qosıqlardı xalqımız súyip tıńlaydı. Biraq elimizge óziniń dóretiwshiligi menen keń tanılǵan namager Keńesbay Abdulaev haqqında aytıp ótiwimiz kerek. Ol insannıń jazǵan qosıq hám namalar elimiz boylap keń taralǵan. Onıń “Gózzallıqqa tolı Shımbay”, “Jigirma beste”, “Tuwılǵan jer” qosıqları júda tanıqlı. Keńesbay Abdulaevtıń “Elim bar”, “Bizge kel” qosıqları haqqında talıqlar berip ótpekshimiz. Xalqımız tárepinen súyip tıńlanatuǵın “Elim bar” qosıǵınıń sózi I.Qurbanbaevqa, al naması bolsa K.Abdulaev tárepinen dórelgen. Waqıt ótiwi menen shıǵarma Ǵ.Demesinov tárepinen qayta islengen. Shıǵarmanıń teksti 4 kupletten ibarat hám naqıratsız bolıp jazılǵan. Onıń «Elim bar» dóretpesi pútkil xalıqtıń qálbin jawlap algan edi. Ken diapazonda jırlanatuǵın bul qosıqtı tıńlaǵan insanǵa iláhiy shertilgen nama ayrıqsha qudiretke tolı kúsh bul eldi kóriwge, usı eldin tábiyatı, keń peyil xalqına qushtarlıǵı sezilerli bolǵanlıǵın hesh kim biykarlay almaydi. Zawıqlı nama irǵaǵı biylep, pútkil insan qálbin quwanishga bóleydi. Baǵları shámenzar altın alabı, Íshqıpaz ańsas, kelse jan doslar, Sırdırlap aǵadı zerne bulaǵı, Payandos jolına bárshe lipaslar, Qarasam kózimniń otın aladı, Qonaǵın xosh etse kewli hallaslar, Nawqıran shadiyan meniń elim bar. Miymandos, miyrimli meniń elim bar. Salılar ırǵalar, tolqın maysalar, Kórgende kóz toymas, sáhár saǵımlı, Tolqıǵan tolqını shiyrin oy salar, Júregimde bárhama, bahar jaǵımlı, Ústinen útkende qus ta aylanar, Náwbáhár lázzetke bólep, janımdı, Xosh bahram xawıqlı meniń elim bar. Álpeshlep ósirgen meniń elim bar. Sol sebepli tekstke qaray jazılǵan nama bir kupletli period formasında jazıladı. 9 48 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Onıń sxeması tómendegishe: Qosıq kuplet I II III VI Sózi A B C D Muzıkası A A A A Qosıq allegro moderato tempinde, f-frigiyalıq ladında, 4/4 ósheminde, gamafon garmoniyalıq fakturada period formasında jazılǵan. Hár bir kuplettiń birinshi hám ekinshi qatarı periodtıń birinshi gapi, al qalǵan úshinshi hám tórtinshi qatarları periodtıń ekinshi gáp bolıp tabıladı. period b birinshi gap b ekishi gáp Dáslep qosıq 5 takt kirisiw bóliminen baslanǵan. Birinshi ǵáp 7 taktten quralǵan bolıp, shep qolda sherek sozımlıqtaǵı notalardan qollanılǵan bolsa al oń qolda on altılıq notalardıń akkordıń bóliniw figuratciyası menen jazılǵan. Nama baslaması kvinta intervalına sekiriw arqalı dúzilip, namaǵa saltanatlı xarakterdi bildiredi. Qosıqtıń ekinshi gápide 7 taktten quralǵan. Bul bóliminde joqarıdaǵı birinshi gáptegi usıl saqlanıp qalınǵan bolıp, dáslepki úsh taktler qosıqtıń shını bolıp esaplanadı. Qosıqtıń 3 qatarı, namadaǵı ekinshi gap ulıwma qosıqtıń háwiji bolıp, ekinshi okta fa notasında sozılıp turadı, tórtinshi qatarı nama jay háreketd