NOTALASTIRIW SABAǴINAN JAZIP ALINǴAN QOSIQLAR

Аннотация

This article discusses Karakalpak folk songs and their significance. The current significance of these songs, their preservation in musical notation and development without loss of quality, song recording and keyboard writing, used chords and form were also analyzed. Keywords: music, art, song, epic, pop, notation, orchestration, piano, melody, form, texture, harmony, mode, measure, rhythm, second, fourth, fifth, sixth, code. Qaraqalpaq xalqı hár túrli dástúrleri hám muzıka kórkem óneri menen basqa xalıqlardan ajıralıp turadı. Sebebi milliy baylıǵımız bolǵan xalıq dóretiwshiligi ásirler boyı saqlanıp sayqallanıp, bizge shekem jetip kelgen. Bul dástúrlerimizdiń jetip keliwine tiykarınan qosıq súyer xalqımız sebepshi bolǵan bolsa, olarǵa óziniń talantı menen xalıqtıń jırın jırlap, úrip-ádet dástúrlerimizdi atqarǵan qosıq hám dástanlarında sáwlelendirip, ustazdan shákirtke miyras etip qaldırıp, búgingi kúnge shekem jetip keliwine sebepshi bolǵan jıraw hám baqsılarımız. Áne usı búgingi kúnde baqsılarımız tárepinen atqarılǵan qosıqlardı xalqımız súyip tıńlap, olardı keyingi awladqa shekem umıtılmawı ushın jazıp alınıp, hátteki Estrada jónelisinde de xalıqqa inap etilip atır. Sol orında atap ótiw orınlı Ózbekstan Mámleketlik Koncervatoriyası Nókis filialı Kórkem ónertanıw fakulteti oqıtıwshı hám student jasları tárepinen de “Notalastırıw” sabaǵında xalıq qosıqları notaǵa túsirilmekte. Bul bolsa xalıq dóretiwshiliginiń saqlanıp qalıwına úlken jol ashadı. 9 38 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ózbekstan Mámleketlik Koncervatoriyası Nókis filiyalınıń studentleri qatarında mende bilim alıp, “Notalastırıw” sabaǵınan ustazımız kompozitor Jamil Charshemov penen birgelikte bir neshe xalıq qosıqların dawıs hám fortepiano ushın qayta islep notaǵa túsirdik. Atap ótetuǵın bolsam “Xoja bala”, “Miyankól”, “Gúlshiraylı”, “Ushrasadı”, “Seni súygen edim student waqta” hám “Qaraqalpaq gózzalıman” qosıqların sabaq barısında notalastırdıq. Qaraqalpaq xalıq namalarınıń biri Xoja bala naması erte dáwirlerde payda bolıp, Aqımbet baqsınıń ataqlı shákirtleriniń biri bolǵan. Ol Xoja kóli degen jerde dúnyaǵa kelip, sol jerde baqsıshılıq penen shuǵıllanǵan. Qaraqalpaq toy merekelerinde dástanlardı, xalıq arasında keń tarqalǵan qosıqlardı atqarıp, xalqınıń jırın jırlap, baqsıshılıq etken. Ásirese Xoja bala tárepinen atqarılǵan “Maǵan ber” qosıǵı, sol dáwirde júdá tanıqlı bolıp, xalıqqa unaǵanlıqtan qosıqtı “Xoja bala naması” dep ataytuǵın bolǵan. Bul namaǵa jazılǵan “Maǵan ber” qosıǵınıń sózi ullı, belgili qaraqalpaq klassik shayırı Berdaq Ǵarǵabay ulına tiyisli. Oqıtıwshımız benen birgelikte sabaq barısında bul namanıń baqsı atqarǵan variyantın tıńlap, aldı menen melodiyasın notaǵa túsirdik hám oǵan qosımsha akkomponiment islep, qosıǵımızdı bayıttıq. Shıǵarma kupletli formada, 4/4 ólsheminde jazılıp, D-dur tonallıǵında berilgen bul nama qaraqalpaq xalqına say bolǵan 7 takt kirisiw menen baslanadı. Kirisiw bolimindegi keyingi 4 takt hár bir kuplet arasında qaytalanadı. Nama akkordlı fakturada jazılǵan bolıp, dinamikalıq belgiler qollanılǵan. Shıǵarmanıń eń sońǵı koda bólimi A-dur tonallıǵında berilgen. Bul bolsa Xoja bala namasına ózgeshe sán beredi. Xoja bala namasınan keyin qaraqalpaq xalıq naması, “Miyan kól” qosıǵın notalastırdıq. Ol qaraqalpaq dástanlarınıń biri Alpamıs dástanınan úzindi bolıp, bunda Alpamıstıń súyikli yarı bolǵan Gúlayımnıń qosıǵı lirikalı kóriniste súwretlenedi. Bul qosıq kupletli formada, do-iyoliy ladında, 4/4 ólsheminde, jay tempte jazılǵan. Nama 3 takt kirisiw menen baslanadı hám ol kuplet aralarında qaytalanadı. 9 39 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ “Miyan kól” qosıǵınıń sulıw, lirikalı xarakterin ashıp beriw ushın 5 takt vakaliz berilgen. Qosıq tiykarǵı bólim, háwij hám juwmaqlawshı bólimnen turadı. Bul qosıqtan keyin qaraqalpaq qosıqlarına degen qızıǵıwshılıǵımız elede artıp, jánede qaraqalpaq xalqınıń belgili jazıwshısı Sapar Xojaniyazov avtorlıǵında jazılǵan “Súymegenge súykenbe” pyesasındaǵı Tillaxannıń ariyası “Gúlshıraylı” qosıǵı dóretiledi. Onıń muzıkasın qaraqalpaqtıń belgili namageri J.Shamuratov, kompozitor Á.Xalimov penen birgelikte jazadı. Tillaxannıń ariyası lirikalı xarakterde súwretlengen. Bul qosıqtıda sabaq barısında qayta islep, notalastırdıq. “Gúl shıraylı” qosıǵı kupletli formada, 6/8 ólsheminde, si-iyoniy ladında jazılǵan bolıp, Tillaxannıń lirikalı obrazın súwretlew ushın asıqpay-jay háreketli tempte shıǵarma dóretilgen. Nama 5 takt kirisiw menen baslanadı hám bul tema nama dawamında bir neshe márte tákrarlanadı. Qosıq tiykarǵı bólim, háwij hám juwmaqlawshı bólimnen turıp, ekinshi hám tórtinshi kupletleri háwij kórinisinde kelgen. “Ushrasadı” qosıǵınıń muzıkasın kompozitor A.Saparova hám qosıqtıń tekstin S.Dáwletaliev jazadı. Bul qosıq lirikalı xarakterde bolıp, eki ashıqtıń bir-birine bolǵan muxa