CHERNOBIL, FUKUSIMA VA BOSHQA YADRO AVARIYALARINING HUQUQIY OQIBATLARI

Аннотация

В статье анализируются правовые последствия крупнейших ядерных аварий — Чернобыльской (1986) и Фукусимской (2011) — на международном и национальном уровнях. Исследование охватывает принятые МАГАТЭ конвенции, реформы законодательства в Японии и других странах, вопросы независимости регулирующих органов, ответственности операторов и компенсационных механизмов. На примере компании TEPCO рассматриваются юридические обязательства операторов АЭС и роль государства в преодолении последствий. Работа основана на авторитетных источниках на русском и английском языках и раскрывает эволюцию правовых механизмов обеспечения ядерной безопасности. Ключевые слова: Чернобыльская ядерная катастрофа, авария на АЭС Фукусима, международные правовые механизмы, система ядерной безопасности, регулирование ядерной энергетики, конвенции МАГАТЭ, компенсация ядерного ущерба, культура безопасности ядерных установок, Венская декларация, ядерная политика Японии, режимы международной ответственности, экологические риски. Kirish. 1986-yil 26-aprelda sodir bo‘lgan Chernobil AES avariyasi atom energetikasi tarixidagi eng yirik texnogen halokatlardan biri bo‘ldi. Bu voqea natijasida o‘nlab odamlar halok bo‘ldi, minglab kishi radiatsiya ta’siriga uchradi va Yevropaning katta hududlari radioaktiv ifloslanishga uchradi.1 Avariya oqibatlarini bartaraf etish uchun Sovet davlati ulkan mablag‘ sarfladi – ayrim hisob-kitoblarga ko‘ra, taxminan 130 milliard AQSh dollari miqdorida xarajat qilingan.2 Mazkur falokat yopiq jamiyat sharoitida sodir bo‘lib, xavfsizlik madaniyatining yetishmasligi uning sabablaridan biri bo‘lgani keyinchalik tan olingan.3 Chernobil halokati nafaqat sanitariya-epidemiologik va ijtimoiy oqibatlar keltirib chiqardi, balki xalqaro darajada 1 “Восемь уроков Чернобыля: как их выучила атомная промышленность России”, 26.04.2021. 2 “Восемь уроков Чернобыля: как их выучила атомная промышленность России”., 26.04.2021 3 “The 1986 Chornobyl nuclear power plant accident”. Xalqaro atom energiyasi agentligi rasmiy veb-sahifasi, aprel 2016 320 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6 yadro xavfsizligi masalalariga jiddiy e’tibor qaratilishiga turtki berdi. Xususan, halokatdan ko‘p o‘tmay, xalqaro hamjamiyat yadro avariyalari haqida tezkor xabardor qilish hamda bunday favqulodda vaziyatlarda o‘zaro yordam ko‘rsatishni tartibga soluvchi ikkita muhim konvensiyani qabul qildi. Bu 1986-yilgi “Yadro avariyasi haqida xabardor qilish to‘g‘risidagi konvensiya” va “Yadro avariyasi yoki radiatsion favqulodda vaziyatda yordam ko‘rsatish to‘g‘risidagi konvensiya” bo‘lib, ular avariya yuz berganda davlatlarning IAEA (Xalqaro atom energiyasi agentligi) orqali darhol axborot almashishi va zarur yordamni tashkil etishi uchun huquqiy asos yaratdi. Shu tariqa, Chernobil fojiasi ortidan xalqaro yadro huquqi va yadro xavfsizligi rejimini mustahkamlash jarayoni boshlandi. Oradan qariyb chorak asr o‘tib, 2011-yil 11-mart kuni Yaponiyadagi Fukusima-1 AESda kuchli zilzila va undan keyingi sunami tufayli yana og‘ir yadro avariyasi sodir bo‘ldi. Fukusima avariyasi Xalqaro yadroviy hodisalar shkalasi (INES) bo‘yicha eng yuqori 7-darajaga teng deb baholangan bo‘lib, uning oqibatida uchta reaktor aktiv zonasi erib ketdi va muhitga sezilarli miqdorda radioaktiv moddalar chiqdi.4 Mazkur voqea yapon jamiyatida va butun dunyoda atom energetikasiga nisbatan munosabatni o‘zgartirdi hamda yadro texnologiyalaridan xavfsiz foydalanish borasida yangi huquqiy chora-tadbirlar majmuasini keltirib chiqardi. Xususan, Yaponiya hukumati avariya saboqlari asosida milliy me’yoriy bazani isloh qildi – mustaqil yadroviy tartibga soluvchi organni tuzdi, AESlarga nisbatan xavfsizlik talablarini kuchaytirdi va avariya oqibatlarini bartaraf etish uchun maxsus kompensatsiya fondini shakllantirdi. Fukusima inqirozi shuningdek xalqaro miqyosda yadroviy xavfsizlikka oid konvensiyalarni qayta ko‘rib chiqish va kuchaytirish zaruratini ko‘rsatdi. 2015-yilda Konvensiya qatnashchi-davlatlari Yadroviy xavfsizlik bo‘yicha Vena deklaratsiyasini bir ovozdan qabul qildi – ushbu hujjat Fukusima-dan keyin yadro qurilmalarini loyihalash va ekspluatatsiya qilishda yirik radiatsion chiqindilarning oldini olishga qaratilgan prinsiplarni belgilab berdi.5 Yuqoridagi misollar ko‘rsatmoqdaki, yirik yadro avariyalari natijasida xalqaro hamjamiyat va alohida davlatlar huquqiy choralar orqali yadroviy xavfsizlikni mustahkamlashga intiladi. Ushbu maqolada Chernobil va Fukusima voqealari hamda boshqa ba’zi xalqaro yadro avariyalari tajribasi tahlil qilinadi. Maqsad – bunday halokatlarning huquqiy oqibatlarini, ya’ni xalqaro konvensiyalar, milliy qonunchilik va tartibga solish organlari faoliyatidagi o‘zgarishlarni o‘rganish va qiyoslash. Tadqiqot natijalari yadro energetikasidan tinchlik maqsadida foydalanishda huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish borasida xulosa va tavsiyalar berishga xizmat qiladi. Mazkur ishda taqqoslash va huquqiy hujjatlar sharhlash uslubi qo‘llanildi. Avvalo, Chernobil (1986) va Fuk