ǴAYIP DEMESINOVTIŃ VOKAL DÓRETIWSHILIGI (WATAN TEMASINDAǴI QOSIQLARI MISALINDA)

Аннотация

This article is dedicated to the work of the renowned professional composer Gaip Demesinov, who made a significant contribution to the development of musical culture in Karakalpakstan. Vocal compositions occupy a prominent place in the composer's oeuvre. The article examines works primarily devoted to the theme of the Motherland, using the examples of the songs "Uzbekistan is my Motherland," "To My Native Land," and "Kungrad Has Daughters." Keywords: composer, music, culture, piano, vocals, genre, song. XX ásir qaraqalpaq muzıka mádeniyatında eń kózge kóringen talant iyeleriniń biri Ǵayıp Demesinov bolıp tabıladı. Ol óziniń oyshıl, tereń lirizmge, obrazlı filosofiyaǵa qurılǵan lirikalıq shıǵarmaları menen qaraqalpaq muzıkasın janrlıq jaqtan ele de rawajlantırdı, jetilistirdi. Kompozitor qaraqalpaq muzıkasında ásirler dawamında qáliplesken dástúrlerdi, dúnya muzıkası dástúrleri menen birlestire aldı. Ǵayıp Demesinov óz dóretiwshiligi dawamında vokal janrında da birqansha shıǵarmalar dóretken. Onıń shıǵarmaları qaytalanbas kórkemlikke iye, óz xalqınıń estetikalıq dúnyası menen tereń baylanǵan. Ol óziniń xalqınıń ótmishi menen búginin milliy qádiriyatların jetik biledi hám qásterleydi sonlıqtan da kompozitor óziniń dóretiwshiliginde milliy muzıkanı da, klassik muzıkanı da óz ornında paydalana alǵan. 9 27 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Bul da kompozitordıń pikirlew diapozonı, keń dúnya muzıkası menen jaqınnan tanıs ekenliginen kórsetedi. Kompozitordıń vokal shıǵarmaları tematikalıq jaqtan hár túrlililigi menen ajıralıp turadı. Onıń muzıkalıq shıǵarmalarınıń teması jigerli miynet, el abadanlıǵı ushın xızmet etiw, Watan, jer, ana, doslıq, adamgershilik, xalıq aralıq awızbirshilik, tatıwlıq, hadallıq hám kishipiyillik, muhabbat hám t.b kóp máselelerdi sóz etedi. Mısalı onıń “Tuwılǵan jerge”, “Azada bostanım”, “Dáwranım”, “Ózbekstan watanım meniń!” kibi shıǵarmaları watanǵa muxabbat temasında dóretilgen. Al “Qız elegi”, “Saǵındım”, “Shopan oyı”, “Shep kórmeymen”, “Qońırattıń qızları bar” atlı qosıqlarında ıshqı muhabbat, qızlarǵa degen joqarı húrmet sezimleri bayqaladı. Kompozitordıń ómiri hám sovet hám ǵárezsizlik dáwirine durıs kelgenligi sebepli onıń dóretiwshiliginde sovet dáwirinde shıǵarmaları da ushırasadı. Mısalı onıń “Partiyaǵa raxmet”, “Biz sovettiń jaslarımız” atlı shıǵarmalarında sol dáwirdegi ózgerislerdi jarıtıp bergen. Kompozitordıń “Ózbekstan Watanım meniń” qosıǵı Áskerbay Ájiniyazov sózine jazılıp, ǵárezsizlik jıllarında watandı ulıǵlaw temasında áskeriy xor ushın dóretilgen. Mısalı: Jer abad, xalıq azat, el erkin jasar, Doslıq, birlik ullılıqqa miyasar, Ǵárezsizlik ullı jurtqa mıyasar, Ullı Ózbekstan Watanım meniń. Shıǵarma Marciale (áskeriy) tempinde, 4/4 ólshemde d-moll tonallıǵında dóretilip, kirisiw menen baslanadı. Bunda shep qolda triollar, oń qolda bolsa kvinta joqarı sekiriw arqalı saltanatlı tema baslanadı. Birinshi temada áskeriy temanı sáwlelendiriw ushın kompozitor kóbirek sherek sozımlıqlardaǵı akkordlardan paydalanǵan. 9 28 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Naqıratta soloda dawıs dáslep sekstaǵa, soń kvintaǵa sekiriw arqalı watan temasın súwretleydi. Al fortepianoda bolsa shep qolda sherek sozımlıqlardan dúzilgen oktava aralıǵında notalar, oń qolda bolsa triollar qollanılǵan. Kompozitordıń “Tuwılǵan jerge” atlı qosıǵı shayır Q.Dosanov sózine, Moderato tempinde, 4/4 ólshemde, period formasında jazılǵan. Qosıq mazmunı boyınsha tuwılǵan jerdi maqtaw, onı asraw, tábiyatın súwretlew arqalı jarıtıp berilgen. Mısalı: Tuwılǵan jerim, Kózime ráwshan, Tek sende ómirim, Baxtiyar darqan. Qosıq 8 taktli kirisiw menen baslanadı. Ol jay tempte bolǵanlıǵı ushın úlken sozımlıqlardan paydalanılǵan. 9 29 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Soloda tema kvartaǵa sekiriw arqalı, watandı súwretlew mazmunı menen saltanatlı baslanadı. Al fortepianoda bolsa kirisiwdegi tema dawam etedi. Ekinshi gápte soloǵa terciya joqarı dawıs qosılıp, temanı elede bayıtqan. Qosıq júdá qulaqqa jaǵımlı esitilip, insanda Watanǵa degen muhabbat sezimlerin oyata aladı. Kompozitordıń “Qońırattıń qızları bar” atlı qosıǵı da xalıq arasında júdá keń tanılǵan bolıp, period formasında jazılǵan. Shıǵarma mazmunı Qońırattıń sulıw qızların maqtaw temasında dóretilgen. Mısalı: Esse samal Ústúrt jaqtan, Bári gózzal, bári shaqqan, Baǵ ishinde ushıratsam, Jılwa menen janıńdı alar, Qońırattıń qızları bar. Shıǵarma d-moll tonallıǵında, 2/4 ólshemde Allegro assai tempinde, ádettegidey kirisiw teması menen baslanadı. Bunda qaraqalpaq qosıqlarına tán bolǵan frigiy ladı qollanılǵan. 9 30 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Shıǵarmada xalıq muzıkalarına tán kvarta,