DUWTAR HÁM ONÍŃ SHEBERI: ALLAMURATOV QÍLÍSHBAY DÁSTÚRIY MUZÍKA ÓNERIN RAWAJLANDIRÍWǴA QOSQAN ÚLESI

Аннотация

This article is dedicated to the study of the craftsmanship of dutar makers - traditional string instrument artisans widely found in the Republic of Karakalpakstan. It examines the specific features of the instrument-making process, including the materials used, decorative elements, and acoustic characteristics shaped by local cultural traditions. Keywords: master, music, instrument, dutar, shynkobyz, teacher-student. Muzıka jan tili bolıp, hár bir ses sezimlerdiń kórinisine aylanǵan dúnyada saz ásbaplarına dawıs beriwshilerdiń ornı ayrıqsha. Muzıkalıq saz ásbap sheberleri tek ǵana ónermentler emes, al aǵash, metall hám tarlardı janlı kórkem ónerge aylandıratuǵın haqıyqıy sıyqırshılar. Olardıń qolları eń mayda ózgesheliklerdi sezedi, al júregi bolsa nama tuwılmastan aldın onı esitedi. Kremonanıń skripka sheberlerinen baslap, ózgeshe gitaralar jaratıwshı házirgi zaman sheberlerine deyin, olardıń miyneti ásirlerdi, dástúrlerdi hám jańalıqlardı baylanıstırıp, muzıkanı máńgilikke aylandıradı. Muzıkalıq ásbaplar tek ǵana buyımlar emes, al adam ruwxınıń eń názik reńlerin jetkere alatuǵın janlı sezim ótkizgishler bolıp esaplanadı. Olardıń hár biriniń artında usta - súwretshi, injener hám muzıkanttıń miynetı bar. Bul sheberler ásirlik dástúrlerdi innovaciyalıq texnologiyalar menen birlestirip, atqarıwshınıń dawamı bolatuǵın saz-ásbaplardı jaratadı. 9 22 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Muzıkalıq ásbap sheberleri - jumısı akustika, materialtanıw hám kórkem óner tarawlarında tereń bilimdi talap etetuǵın qánigeler. Olar áyyemgi qol texnikaların (aǵashqa naǵıs salıw, qolda soǵıw) hám zamanagóy usıllardı (3D baspa, lazerli kesiw) qollanıp, ásbaplardı tayarlaydı, ońlaydı hám qayta tikleydi. - Tarlı saz ásbapları (skripka, gitara) aǵashtı (qaraǵay, palısandr) hám sestine tásir etetuǵın arnawlı laktı jaqsılap tańlawdı talap etedi. - Demli ásbaplar (fleyta, saksofon) qamıs, metal yamasa granadil sıyaqlı siyrek ushırasatuǵın aǵash túrlerinen islenedi. - Klevishli ásbaplar (royal, organ) quramalı mexanizmler bolıp, olardı jıynaw anıqlıǵı sestiń tazalıǵın belgileydi. Ustalardıń tariyxı uzaq ásirlerge barıp taqaladı. Mısalı, Rossiyada birinshi professional ustaxanalar XVIII ásirde jergilikli ónermentlerge tálim bergen evropalı ustalar arqasında payda bolǵan. Búgingi kúnde olardıń miyrasxorları restavraciyalaw ustaxanalarında, fabrikalarda ("Fabrika fortepiano" sıyaqlı Belarus kárxanasında) yamasa Pinskte jasaytuǵın Yuriy Dubnovickiy sıyaqlı ózine tán lyutnya hám teorba ásbapların qolda jaratadı. Texnologiyalardıń rawajlanıwı menen ustalar jańa material hám usıllardı ózlestirmekte: -Elektron bólekler (ses alǵıshlar, MIDI-basqarǵıshlar) akustikalıq ásbaplarǵa ornatılmaqta. -Tariyxıy nusqalardı qayta tiklew ximiya hám kórkem óner tariyxı boyınsha bilimdi talap etedi. -Termenvoks yamasa glyukofon sıyaqlı ózgeshe ásbaplar muzıkanıń shegаraların keńeytpekte. Ustashılıq kásibin muzıka kolledjlerinde (mısalı, Germaniyada joqarı bilim baǵdarlamaları usınıs etiledi) yamasa ustazǵa shákirt bolıw arqalı úyreniwge boladı. Tiykаrǵı kónlikpeler: - Muzıkalıq esitiwi. - Aǵash ustashılıǵı hám metalǵa islew beriw texnikaların biliw. - Akustika hám ásbaplar tariyxın túsiniwi. Ustashılıq óneri ayyem dáwirden Orta Aziya mámeketlerinde, sonıń ishinde Qaraqalpaqstanda da payda bolǵan. Bul óner házirgi kúnge shekem ustaz-shákirt usılı menen saqlanıp qalǵan hám rawajlanǵan. Jurtımızda milliy ustashılıq rawajlanǵan desek adaspaymız. Sebebi ustalar tiykarınan duwtar, ǵobız, girjek hám shınqonbız ásbabların jaratıp kelmekte. Jurtımız ustalarınan...... aytıp ótsek boladı. Solardıń ishinen Allamuratov Qılıshbay haqqında ayrıqsha aytıp ótsek. 1972-jılı 8-fevralda Kegeyli rayonı burınǵı Kuyvıshev házirgi Jalpaq jap APJsında Allamaratovlar shańaraǵında ul perzent dúnyaǵa keldi. Aǵaları Rustem hám Dástanniń qılıshı bolsın dep ata-anası bul balanıń atın Qılıshbay dep qoydı. 9 23 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ol óziniń qatarınan shaqqanlıǵı, uqıplılıǵı menen ajralıp turatın edi. 1979-jılı 1- sentyabrde óz awılında jaylasqan 4-sanlı sol waqıttaǵı “Lenin” atındaǵı mekteptiń 1-klassına oqıwǵa bardı. Oń tarepten ekinshi qatarda birinshi turǵan Allamuratov Qılıshbay On jıl dawam etken oqıw barısında óziniń oqıwǵa bolǵan intası menen bir qatarda muzıkaǵa qızıǵıwshılıǵı menen kózge tústi. Sol waqıtlarda mektepte shólkemlestirilgen muzıka dógeregine qatnasıp, mektepte ótkerilgen hár bir bayramda qashqar rubabı, dáp, akkardion hám taǵıda basqa áspablarda atqarıp qatnasqan. 9 24 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 1989-jılı mektepti tabıslı tamamlap Xalqabad qalasındaǵı 15-sanlı kásip óner uchilishesiniń kulinariya bólimine oqıwǵa kirip 1990-jılı tamamlap, sol jılı armiyaǵa ketedi.